آیدا محمود خانی هستم، فارغ التحصیل روانشناسی بالینی در مقطع کارشناسی ارشد از دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه الزهرا در سال ۱۳۹۰، پایان نامه ی اینجانب تحت عنوان “اثر بخشی روش دوسا در بهبود مهرا تهای اجتماعی و کاهش رفتارهای کلیشه ای کودکان مبتلا به اتیسم با عملکرد بالا” می باشد که در ادامه بخشی از آن را مطالعه می کنید:

دانشگاه الزهرا

دانشکده علوم تربیتی و روان شناسی

پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته روان شناسی بالینی

عنوان:

اثر بخشی روش دوسا در بهبود مهرا تهای اجتماعی و کاهش رفتارهای کلیشه ای کودکان مبتلا به اتیسم با عملکرد بالا

استاد راهنما:

دکتر مهرانگیز پیوسته گر

استاد مشاور:

دکتر علی اصغر دادخواه

دکتر شکوه السادات بنی جمالی

دانشجو:

آیدا محمود خانی

اسفند ماه ۱۳۹۰

فهرست مطالب

عنوان

فصل اول – کلیات پژوهش

بیان مسئله

ضرورت پژوهش

اهداف پژوهش

پرسش های پژوهش

فرضیه های پژوهش

متغیرهای پژوهش

متغیر مستقل

متغیر وابسته

متغیرهای کنترل

فصل دوم – ابعاد نظری و پیشینه ی پژوهش

تاریخچه

تعریف اتیسم

نشانه شناسی

تعریف رفتار کلیشه ای

رفتار خود تحریکی

رفتار خود جرحی

تعریف رفتار اجتماعی

مهارت اجتماعی

مهارت های ارتباطی

توجه مشترک

درمان اتیسم و انواع آن

برنامه آموزش و درمان کودکان در خودمانده

مداخلات مرتبط با رویکرد رفتاری

یکپارچگی حسی

مداخلات ارتباطی

پسخوراند عصبی

داستان های اجتماعی

مداخلات مرتبط با فعالیت های حرکتی

روش توانبخشی روانی دوسا دوسا

تاریخچه

اصول درمان و ارزیابی

مراحل اجرای تکنیک های درمانی

پیشینه نظری روش دوسا

اثر کاربرد روش دوسا بر کودکان مبتلا به انتیسم

اهداف بالینی روش دوسا برای کودکان مبتلا به اتیسم

پژوهش های انجام شده توسط روش دوسا

خلاصه و جمع بندی

فصل سوم – روش پژوهش

نوع پژوهش

جامعه ی آماری و نمونه مورد مطالعه

تعریف جامعه ی آماری و ویژگی های آن

روش نمونه گیری و حجم نمونه

ملاک های شمول و خروج شرکت کنندگان

ابزارهای پژوهشی

مقیاس درجه بندی اتیسم گیلیام

آزمون نیمرخ مهارت های اجتماعی اتیسم

محیط و روش اجرای پژوهش

شرح مداخلات آموزشی

روش تجزیه و تحلیل آماری داده ها

ملاحظات اخلاقی

خلاصه و جمع بندی

فصل چهارم – بافته های پژوهش

بخش اول: تحلیل داده ها به صورت مجزا برای هر آزمودنی

طراز عملکرد

روند یا خط پیشرفت

تغییر پذیری نقاط داده ها

بخش دوم: تحلیل یافته ها به صورت گروهی

آزمون t همبسته

آزمون ناپارامتریک ویلکاکسون

فصل پنجم – نتیجه گیری، بحث، و پیشنهادها

بحث و نتیجه گیری

جمع بندی

محدودیت ها

پیشنهادات

فهرست منابع فارسی فهرست منابع انگلیسی

پیوست ها

چکیده انگلیسی

چکیده

هدف این پژوهش بررسی اثربخشی روش درسا در بهبود مهارت های اجتماعی و کاهش رفتارهای کلیشه ای کودکان مبتلا به اتیسم با عملکرد بالا بود. طرح پژوهش از نوع طرح تک آزمودنی است. جامعهی آماری این پژوهش، کودکان مبتلا به طیف اختلالات اتیستیک در بنیاد خبر بهی اتبسم (شامل ۴۶ نفر) بودند. از میان داوطلبین شرکت در پژوهش ۷ کودک پسر مبتلا به اختلالات اتیستیک با عملکرد بالا در محدوده ی سنی ۱۲-۸ به صورت هدفمند انتخاب شدند. مداخله ی این پژوهش شامل ۸ جلسه ی ۵۵ دقیقه ای بود که برای هر کودک در جلسه در هفته برگزار شد، ابزارهای مورد استفاده در این پژوهش، مقیاس درجه بندی انبسم گیلیام و نیمرخ مهارت های اجتماعی انیسم بوده است. یافته های به دست آمده با استفاده از روش محاسبه ی اندازه اثر و آزمون t و ویلکاکسون با استفاده از نرم افزار SPSS19 تجزیه و تحلیل شدند. نتایج این پژوهش نشان داد که مداخلهی توانبخشی روانی دو مسما بر افزایش مهارت های اجتماعی و کاهش رفتارهای اثربخش بوده است. در مقیاس رفتار های مضر اجتماعی بهبودی در گروه مورد مداخله مشاهده نشد، در مدت پیگیری یک ماهه نیز نتایج حاصل از مداخله استمرار یافت.

واژه های کلیدی: روش توانبخشی روانی دوسا، مهارتهای اجتماعی، رفتارهای کلیشه ای، اتیسم با عملکرد بالا

مقدمه

اختلالات طیف اتیسم ، مجموعه ای از اختلالات عصب شناختی است که بر تحول فرد در زمینه های ارتباطی، اجتماعی، رفتاری و زبان اثر می گذارد. این طیف شامل اختلال اتبسم، آسپرگر ، فرو پاشیدگی دوران کودکی، سندرم رت ، و اختلال اتیسم که به گونه ای دیگر مشخص نشده و همچنین بخشی از عطیقهی کلی تر اختلالات فراگیر رشد است (مانسون و لوالو ، ۲۰۰۹). کودکان مبتلا به ائیسم در فرآیندهای اجتماعی، حرکتی و شناختی دچار آسیب هستند (جپسن ، ۲۰۰۶ به نقل از احمدی، ۱۳۸۹).نخستین محففی که به توصیف سندرم اتیسم پرداخت کانر (۱۹۴۳) بود. سندرم آنیسم جزء اختلالاتی است که سبب شناسی ارثی دارند. کاتر خاطر نشان کرد که کمبود رابطه مؤثر با دیگران ” مهم ترین علامت در کودکان مبتلا به اتیسم است، با این وجود آنها از پتانسیل حرکئی خوبی برخوردارند، اما مطالعات دیگر سندرم اتیسم را به عنوان یک اختلال رشدی که بر پایه ی عملکرد مخثل مغز استوار است در نظر گرفتند. این مطالعات نشان داده است کودکان مبتلا به انیسم، اختلالاتی دارند که بر کنترل فرآیندهای بدنی درست به اندازی فرآیندهای ادراکی تأثیر گذار است. بر اساس چنین مطالعاتی، این اختلالات، احتمالا موجب ایجاد تحریف عمیقی بین رابطه ی ذهن و بدن در کودکان مبتلا به اتیسم می شوند. یک دلیل شاهد این امر این است که آنها نسبت به محرکهایی که شامل تعامل انسانی می شود بیش از اندازه حساسیت دارند، و نسبت به آنها آسیب پذیر هستند. آنها احساس می کنند چنین محرکاتی بسیار استرس آور و غیر قابل تحمل هستند و نسبت به این محرک ها نگرش های مدافعانه پیدا می کنند (کونو ، ۱۹۹۲). از طرفی فرآیندهای حرکتی نقش بسیار مهمی در یادگیری ایفا نموده و زمینه را برای رشد سایر یادگیری های مهم از قبیل مهارت های تحصیلی و اجتماعی فراهم می کنند. پس از ظهور کارآیی تظام حرکتی، نظام ادراکی نیز رشد می کند. بنابراین هر گونه اختلالی در فرآیند حرکتی، نظام ادراکی و در نتیجه یادگیری را تحت تأثیر قرار می دهد و سبب بروز نارسایی و مشکل در یادگیری می شود (جپسن، ۲۰۰۶ به نقل از احمدی، ۱۳۸۹). توانایی های حرکتی برای عملکرد مؤثر و کار آمد فرد در حیطه های یادگیری روایتی حرکتی، شناختی و عاطفی بسیار ضروری هستند (کورتز ، ۲۰۰۸)در بیماران مبتلا به اتیسم تمرین های حرکتی می تواند منجر به کاهش رفتار های کلیشه ای، افزایش پاسخ های مناسب و نیز افزایش تعاملات اجتماعی شود (برکلی ، زیتل ، نیکل ، ۲۰۰۱ لوینسون ، ۱۹۹۳)، اکثر پژوهش های انجام شده در حیطه ی کودکان مبتلا به اتیسم به بررسی مشکلات ارتباطی، تعامل اجتماعی و شناختی این کودکان پرداخته و رشد مهارت های حسی و حرکتی کمتر مورد توجه بوده است. با توجه به این موضوع که یکی از نقایص همراه اختلال انیسم مشکلات حسی حرکتی است، ضرورت انجام مداخلهی حسی حرکتی بیش از پیش احساس می شود. هدف برنامه های ادراکی حرکتی انجام فعالیت هایی برای کودکان است تا جریان رشد و تکامل توانایی های ضروری هر چه بیشتر تسریع شود.هم چنین از بررسی مطالعات مرتبط با این اختلال چنین به نظر می رسد که دلیل عمده و پابهی آسیب ها در کودکان مبتلا به طیف اختلالات اتیستیک زیستی است اما علایم روان شناختی این آسیب ها یکی پس از دیگری سبب ایجاد اختلال بیشتر در رشد بهنجار اجتماعی می شود و این دور باطل تأثیر عوامل گوناگون بر یکدیگر، سیب شناسی روانشناختی این طیف را پیچیده تر می کند، به عنوان مثال تحقیقات مختلف نشان داده اند که کودکان مبتلا به طیف مذکور در برقراری تماس چشمی، تقلید، تئوری ذهن، درک دیدگاه دیگران، درک هیجانات و احساسات خود و دیگران، توجه مشترک دچار نقص و آسیب هستند؛ با این حال چگونگی تأثیر این عوامل برهم و یا رابطه علت و معلولی آنها با یکدیگر مستلهای پیچیده به نظر می رسد؛ بدیهی است که همین پیچیدگی ها درمان و برنامه ریزی برای آن را پیچیده و بغرنج می نماید.اگر چه در خصوص علت و اثرات اختلالات طیف اتیسم اطلاعات زیادی وجود دارد اما هنوز چیزهای بسیاری وجود دارد که در مورد این اختلال رشادی نمی دانیم. با توجه به بررسی علل و عوامل مؤثر بر اتیسم و سایر اختلالات مربوطه نه تنها لازم است در مورد باور های رایج در مورد این اختلال تحقیق کنیم بلکه باید به دنبال گسترش نظریه های جدید تر و تحلیل جزئیات بیشتر از برخی جنبه های اختلال انیسم نیز باشیم از طرفی آمارها حاکی از آن است که نرخ شیوع جهانی اختلالات اتیستیک افزایش یافته است. تا حدی که سازمان بهداشت جهانی با اختصاص روز جهانی اطلاع رسانی پیرامون این اختلال (روز دوم آپریل ۲۰۰۹)، خواستار اهتمامی فراگیر برای شناسایی زود هنگام و طراحی و اجرای مداخلات زود آغاز در این زمینه گردیده است. در سال های اخیر کارهای زیادی برای یافتن علل این اختلال و چگونگی ارتباط آن با دیگر اختلالات عاطفی انجام شده است. با این حال، در دو دهه ی گذشته توجه بیشتری به انجام تحقیقات گسترده شده است و گواه این واقعیت این است که بودجه تحقیقات اتیسم از ۲۲ میلیون دلار به ۱۰۸ میلیون دلار از سال ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۶ افزایش یافته است و این امر مبین آن است که برای تحقیق در حوزه اختلال اتیسم نیاز به تحقیقات بیشتری است (سینگ ، ایلس ملازریون و هالمایر، ۲۰۰۹).با توجه به آنچه گفته شد، پژوهش حاضر تأثیر مداخلهی توانبخشی روانی در سا بر رفتار های کلیشه ای و روابط اجتماعی کودکان مبتلا به اتیسم با عملکرد بالا را مورد بررسی قرار می دهد و با حرکتی طراحی گردیده است.

بیان مسئله:

در حالی که هنوز درمان مشخصی برای اتیسم پیدا نشده است ولی روش های درمانی مناسبی وجود دارند که با آنها می توان به این کودکان کمک کرد تا از توانایی های بیشتری بهره مند شوند و حتی نمونه هایی از بهبودی نیز دیده شده است. برنامه ها و مداخلات مختلفی برای کودکان در خود مانده پیشنهاد و اجرا می شوند که از نظر وسعت اهداف، تنوع حوزه های مداخله، نرخ مداخله در هفته، و طول مدت مداخله متفاوت هستند. هر کودک مبتلا به اتبسم ضعف ها و قوت های مربوط به خودش را دارد و مداخلاتی که برای تقویت کردن توانمندی های آنها استفاده می شود باید بر اساس ویژگی های فرد فرد آنها باشد. این روش های درمانی علاوه بر این که کمک می کنند تا رفتار های اختلالی کودک کم شوند، همچنین کارهای استقلالی را نیز به کودکی می آموزند تا کودک بتواند به طور مستقل نیازهای خود را برآورده کند و به تدریج به یک زندگی عادی برسد. از آن جایی که رفتارها و اختلالات در کودکان اتیستیک بسیار متفاوت و متغیر است، تا کنون چندین برنامه ی درمانی برای آنها مد نظر قرار گرفته است که هر کدام موفقیت هایی نیز به دنبال داشته اند.به طور کلی، برنامه های مداخله ای در حیطی اختلالات طیف اتیسم در دو طبقه قرار دارند. برنامه هایی که به دنبال کاهش و از بین بردن رفتارهای اضافی مانند خود آسیب رسانی، رفتارهای کلیشه ای و مشکلات رفتاری هستند و برنامه هایی که به افزایش مهارت های افراد اتیستیک مانند مهارت های کلامی، شناختی و حرکتی می پردازند.درمان هایی که حول محور کودک اتیستیک قرار دارد، شامل خود کودک انسیک، والدین وی و متخصصان درمانگر است. مسلم است که کودک در واقع نقطه ای است که مجموعه ی برنامه ریزی در حول آن سازمان می یابد و نیازهای وی در زمینه ی باز پروری، تعیین کنندهی محتوای برنامه های ویژه خواهد بود ضمن آن که آماده سازی والدین و تیز روش های آماده سازی که درمانگران به کار می بندند یا چگونگی نیازهای کودک مرتبط هستند (دادستان، ۱۳۷۸). در این رابطه برنامه های روان پویشی و دارو درمانی چندان مؤثر بوده اند. اما اقدامات فشردهی اصلاح رفتار نتایج دلگرم کننده ای به دست داده است. اقدامات درمانی به طور فزاینده ای بر محور خانواده، تدوین برنامه های آموزش والدین برای توجیه و پرداختن به اختلالات کودک و مشاوره با والدین برای توجه به مشکلات مرتبط با بزرگ کردن کودک در خودمانده استوار شده است (نجاریان،.۱۳۸۴ ).در عمل اغلب درمانگران خوب می دانند که هیچ رویکرد درمانی به تنهایی بهترین نیست و روش های مختلف درمانی چنانچه با هم ترکیب شوند می توانند به کودک کمک کنند تا بر مشکل خودش غلبه کند. این توانایی درمانگر است که بتواند نگاه کلی نگر داشته باشد و از میان بسپاری از روش ها و قالب های درمانی، روش های مناسب را انتخاب کند در حالی که بر دستیابی به اهداف درمانی مهم خانواده و کودک تمرکز داشته باشد (کورتز، ۲۰۰۸).بسیاری از اختلالات رشدی دوران کودکی مانند اتیسم، اختلال کمبود توجه و سایر ناتوانی های بادگیری، نشانه های مشخصی دارند که شامل مشکلات هماهنگی فیزیکی می باشد.. کودکانی که تنقایص حرکتی خاصی دارند، به عنوان کسانی که اختلال ناهماهنگی رشدی دارند در نظر گرفته می شوند (انجمن روان پزشکی آمریکا، ۲۰۰۰). کودکان مبتلا به اسم تیز نشانه هایی از اختلال هماهنگی رشدی را از خود نشان میدهند؛ مانند تقص در برنامه ریزی حرکتی، هماهنگی حرکتی، مهارت های حرکتی مناسب، و داشتن مهارت های حرکتی ناهماهنگ (کورتز، ۲۰۰۸)۔ یائومن (۱۹۹۲) معتقد است، افراد مبتلا به اتیسم مجموعه ی بزرگی از علائم حرکتی را نشان می دهنده این علایم به خصوص در شرایط استرس زا و تحریک کننده آشکارتر است. اما بارزترین رفتار حرکتی غیر معمول که در آن ها دیده می شود حرکات رفتاری و کلیشه ای بدن، اندام ها و انگشتان است. ویلنسکی و همکاران (۱۹۸۱) گزارش کرده اند که الگوهای راه رفتن کودکان مبتلا به ائیسم در بین سنین ۳ تا ۱۰ سالگی، همانند بیماران پار کیوتی می باشد و این دسته از کودکان نسبت به کودکان غیر اتیستیک، آهسته تر و با قدم های کوتاه تری راه می روند. البته این نظر توسط هالت و همکاران در سال ۱۹۹۳ رد شد چرا که آن ها طول گام و سرعت راه رفتن عادی را در افراد مبتلا به آلیسم مشاهده کردند. با این وجود آنها ناهنجاری های حرکتی دیگری مانند حرکت مچ پا و زانو در طیف کم، و بی نظمی در راه رفتن را مشاهده کردند (به نقل از ماری و همکاران، ۲۰۰۳).از منظر دیدگاه رشدی، در اوایل دوران کودکی، ذهن و بدن نوزادان از هم تمایز نبافته اند همان طور که در طول رشد عملکرد باز داری و تنظیم فرآیندهای جسمی کودکان رشد می کنند، معنای انگیختگی جسمی نیز در آنها رشد می یابد. اما از آنجایی که کودکان مبتلا به اختلال ائیسم در کنترل فرآیندهای جسمی شان از همان دوران کودکی مشکل دارند و تفاوت های عملکردی بین ذهن و بدن را درک نمی کنند، به سختی جسم شان را به عنوان قسمتی از خود می پذیرند و دچار شکست در رشد حسی نسبت به تحریکات جسمی می شوند. به همین دلیل این کودکان از جسمشان می گریزند و با مانع فرآیندهای جسمی شان می شوند تا به این وسیله از احساسات منفی رنج نبرند. همان طور که این مکانیسم های دفاعی زیاد می شوند، آنها بیشتر بدن هایشان را نسبت به خود بیگانه احساس می کنند. پس می توان چنین نتیجه گرفت که این افراد در ساختن یک هویت و تصویر پشتی از خود که یکی از ساختار های مهم ذهنی است دچار مشکل هستند و به این ترتیب بدون داشتن تعریفی از هویت خود رفتار می کنند (کونو، ۱۹۹۲).از طرفی نیز، تجربیات حرکتی، سهم با ارزشی در یادگیری کودکان دارد تا بدن خود، چیزهای مرتبط به آن و محیط کلی ای که در آن زندگی می کنند را درک کننده بر این اساس از طریق ادراکات مثبت، آنها اعتماد به دست می آورند تا به شکل حرکتی، روانی و اجتماعی عمل کنند. از طرف دیگر وجود نقص در پرورش ادراک طبیعی در کودکان موجب می شود عملکرد آن ها در این زمینه ها کمتر از حد هنجار باشد و شرایطی ایجاد می کند که در آن، کودکان نسبت به خود و جسم شان اهمیت کمی قاتلند؛ از این رو کودکان مبتلا به آنیم در صحبت کردن، فعالیت جسمی، و بازی که زمینه های مهم رشد و نمو طبیعی و رشد مهارت های اجتماعی در کودکان به شمار می آیند نیز نقص دارند (ناروسه ، ۱۹۸۴ به نقل از کونو، ۱۹۹۲). همان طور که بیان شده آسیب در تعامل اجتماعی و مهارت های ارتباط کلامی و غیر کلامی نیز، یکی از علایم اصلی و مشترک این اختلالات است.مانند سایر جنبه های عملکرد انسانی، کیفیت هماهنگی حرکتی فرد، تحت تأثیر ترکیبی از عوامل مختلف از جمله نرخ رشاد، توانایی و استعداد به ارث بردهی شخص، و انگیزه ی خود فرد برای تمرین این مهارت ها قرار دارد. جای تعجب نیست، کودکانی که مهارت های حرکتی آنها به خوبی رشد کرده است، به احتمال زیاد در جهی بالایی از انگیزه را برای درگیر شدن در فعالیت هایی نظیر ورزش های رقابتی، ساخت و ساز اسباب بازی ها و الگوها ، و با پرتاب توپ از خود نشان می دهند و برا موفقیت آنها در نتایج چنین فعالیت هایی موجب یک تجربه ی لذت بخش برایشان می شود. آنها بابت عملکرد خود تشویق می شوند و پاداش دریافت می کنند که به نوبه ی خود موجب تمرین و انجام مهارت های بعدی می شود. در مقابل، کودکانی که دارای مهارت کمتری هستند، ممکن است از فعالیت های فیزیکی امتناع کنند و یا در حین انجام دادن مهارت های حرکتی از خود پرخاشگری و حرکات نمایشی نشان دهند (کورتز، ۲۰۰۸)با وجود این که کودکان مبتلا به اتیسم به عنوان کودکان دارای اختلال رشدی توصیف می شوند اما تحقیقات کمی در مورد رشد عملکرد حرکتی آنها انجام شده است. در حالی که به نظر می رسد عملکرد حرکتی در این کودکان دست نخورده باقی مانده است.در روش دوسا بر اساس نظر پروفسور تار و سه (۱۹۸۴)، ” محدودیت بدنی موجب می شود این کودکان برای نخستین بار با خودشان روبه رو شوند، و آنچه را که در ذهن و بدن هایشان اتفاق می افتد بشناسند، هم چنین نسبت به احساسات سرکوب شده ی خود بینش کسب می کنند. بنابراین …