نیلوفر آقا علی خانی هستم، فارغ التحصیل علوم تربیتی گرایش آموزش و پرورش پیش دبستانی در مقطع کارشناسی ارشد از دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه علامه طباطبائی در سال ۱۳۹۵، پایان نامه ی اینجانب تحت عنوان “بررسی میزان برخورداری ادبیات داستانی کودک از مهارت های اجتماعی مقطع پیش دبستانی” می باشد که در ادامه بخشی از آن را مطالعه می کنید:

دانشگاه علامه طباطبایی

دانشکده علوم تربیتی و روان شناسی

پایان نامه جهت دریافت درجه کارشناسی ارشد علوم تربیتی گرایش آموزش و پرورش پیش دبستانی

عنوان:

بررسی میزان برخورداری ادبیات داستانی کودک از مهارت های اجتماعی مقطع پیش دبستانی

استاد راهنما:

دکتر صغری ابراهیمی قوام

استاد مشاور:

دکتر ایراندخت فیاض

پژوهشگر:

نیلوفر آقا علی خانی

شهریور ۱۳۹۵

فهرست مطالب

عنوان

فصل اول: کلیات پژوهش

مقدمه

بیان مساله

اهمیت و ضرورت پژوهش

اهداف پژوهش

سوال ها با فرضیه های پژوهش

تعاریف نظری و عملیاتی مفاهیم

-نظری

-عملیاتی

فصل دوم: مبانی نظری و پیشینه ی پژوهش

مبانی نظری

ادبیات کودک

تعریف ادبیات کودک

ادبیات داستانی: داستان های واقعگرای معاصر، فانتزی امروزین

تولید نظریه ی ادبیات کودک

ادبیات چند فرهنگی کودکان

کاربردهای ادبیات کودک

قصه درمانی

تکوین شخصیت و اجتماعی سازی کودک از طریق ادبیات کودک

پیوند ادبیات کودک و جامعه شناسی

تبارشناسی پژوهش در ادبیات کودک و نوجوان

تشریح مفهوم کودکی و هدف ادبیات کودک

فلسفه ی ادبیات کودک

نقد و داوری آثار ویژه ی کودکان

تاریخچه شورای کتاب کودک و نوجوان

مهارت های اجتماعی

تعریف مهارت های اجتماعی

شکل گیری رفتار اجتماعی در قرد

رفتار اجتماعی اوان کودکی

پیشرفت در رشد اجتماعی

بی کفایتی اجتماعی

نظریه های مربوط به اجتماعی شدن

حوزه ی نظریات روان شناسی

نظریه روان تحلیل گری فروید

نظریه اریکسون

نظریه پیاژه

نظریه کلبرگ

نظریه ساختن گرایی

نظریه بندورا

نظریه ی یادگیری اجتماعی در رابطه با هویت جنسی و سنخ پذیری جنسی

حوزه ی نظریات جامعه شناسی

کنش متقابل اجتماعی

الف) زیر ساخت های نظری جامعه شناختی

ب) زیر ساخت های نظری روان شناسی اجتماعی

شناخت اجتماعی کودک و نظریه ی ذهن

آموزش مهارت های اجتماعی مطلوب

ارتباط مهارت های اجتماعی و سلامت اجتماعی

مهارت های اجتماعی و هوش

خصوصیات هوش اجتماعی

نقاط قوت هوش اجتماعی

راهبردهای مهارت های اجتماعی

سنجش مهارت های اجتماعی

نظام سنجش مهارت های اجتماعی (گرشام و الیوت ۱۹۹۰)

مقیاس مهارت های اجتماعی متسون (فرم کودکان)

۲- مبانی پژوهشی

پیشینه ی پژوهشی

تحقیقات انجام شده در ایران

تحقیقات انجام شده در خارج از ایران

جمع بندی

فصل سوم: روش اجرای تحقیق

روش تحقیق

جامعه مورد پژوهش

نمونه و روش نمونه گیری

لیست کتب تالیفی تایید شده ی شورای کتاب کودک و نوجوان

ابزار اندازه گیری با روش های عملی جمع آوری داده ها

روایی و پایایی پژوهش

گردآوری داده ها

روش تحلیل داده ها

فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده های تحقیق

توضیح جدول ۱-۴

توضیح جدول ۲-۴

توضیح جدول ۳-۴

توضیح جدول ۴-۴

توضیح جدول ۵-۴

فصل پنجم: نتایج و بحث

بحث و نتیجه گیری

محدودیت های پژوهش

پیشنهاد های پژوهشی

پیشنهاد های کاربردی

فهرست منابع

پیوست ۱

پیوست ۲

چکیده

هدف از این پژوهش تعیین میزان برخورداری ادبیات داستانی کودکان پیش دبستانی از مهارتهای اجتماعی است. روش تحقیق از نوع تحلیل محتوا می باشد، جامعه آماری این پژوهش کتب تایید شده ی شورای کتاب کودک و نوجوان طی سال های ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۰ میباشد( ۴۵ کتاب داستان در گروه سنی پیش از دبستان نمونه ی پژوهش نیز به تناسب روش تحقیق، با جامعه ی آماری برابر است، بر این اساس کل جامعه به عنوان نمونه مورد بررسی قرار گرفتند. ابزار تحقیق، چک لیستی محقق ساخنه شامل ۱۶ مهارت اجتماعی با بهره گیری از نظام سنجش مهارت های اجتماعی گرشام و البوت (۱۹۹۰) است. نتایج نشان دادند که ۸۶ درصد نمونه ی آماری به مهارت های اجتماعی پرداخته بودند (۳۹ کناب). که از این بین مهارت جلب توجه دیگران با۲/ ۳۷ درصد، بیشترین و مهارت پذیرفتن پیامدها با ۴/۰ درصد کمترین مهارت اجتماعی را دارا بوده اند، از طرفی مهارت های مواجهه با تعارض، مسئولیت پذیری نسبت به وسایل خود و دیگران و مراقبت از خود نادیده گرفته شده اند. به علاوه ۳۰ درصد کتاب هایی که به مهارت های اجتماعی پرداخته اند در سال ۱۳۸۷ انتشار یافته بودند.

کلید واژه: ادبیات کودک، مهارت های اجتماعی، پیش دبستانی

فصل اول: کلیات پژوهش

مقدمه:

برای دست یابی به اهداف تعلیم و تربیت در جامعه ی رو به پیشرفت امروز، و برای شکوفایی همه جانبه کی استعدادهای انسان، آموزش و پرورش، چه رسمی و چه غیر رسمی از طریق رسانه های گوناگون اعم از کتاب نقش بسزایی دارد. از آنجایی که در سنین پیش از دبستان، شخصیت کودک پایه ریزی می گردد، نقش مربیان پیش دبستانی، والدین و نویسندگان کتاب های کودک، پر رنگ تر می گردد.

با توجه به تحقیقات پیشین، مهارت های اجتماعی و آموزش و پرورش صحیح آن ، موضوعی است که در سال های اخیر کمتر به آن توجه شده است. حال آنکه ، اجتماعی شدن که جریانی است پیچیده که در آن هنجارها، مهارت ها و انگیزه های فرد شکل می گیرد و در ایفای نقش های آتی وی نقش به سزایی دارد.(یگانه، ۱۳۹۲) باید به روش های صحیح مورد توجه تمامی دست اندر کاران تعلیم و تربیت کودک قرار بگیرد. چرا که بی کفایتی اجتماعی فرد که از عدم یادگیری مهارت های اجتماعی در کودکی ناشی می شود ، وی را دچار پیامدهای منفی از جمله طرد شدن از گروه هم سالان، ظهور اختلال های روان شناختی، جرم و جنایت، عملکرد تحصیلی پایین و بی کفایتی شغلی در آینده می نماید.

به علاوه کودکانی که در حال ورود به هزاره ی سوم اند، برای توانمند شدن در برخورد منطفی با چالش ها و مسایل زندگی، به یادگیری مهارت هایی فراسوی محتوای دانش نیازمندند. بر این اساس مهارت های اجتماعی که هم چنین ضامن سلامت روانی فرد می باشد، از طریق راهبردهای گوناگونی آموزش و تقویت می گردد، یک راهکار مناسب در این زمینه ادبیات کودک می باشد. از این رو اهمیت و ضرورت آموزش و پرورش مهارت های اجتماعی به کودکان مشخص می گردد. یکی از راه های مناسب در این زمینه، ادبیات داستانی است که یکی از ابزارهای مهم تربیتی کودک نیز می باشد. این در حالی است که کودک به دلیل ویژگی همذات پنداری و باور پذیری که در این سنین دارد، تاثیر پذیری بالایی از داستان ها دارد. بنابراین نویسندگان کودک با عنایت بیشتر به مقوله ی مهارت های اجتماعی در درون مایه ی داستان های خود، می توانند سهم به سزایی در آموزش و پرورش غیر مستقیم این مهارت ها داشته باشند.

در پژوهش حاضر تلاش بر این است تا با تعیین میزان برخورداری ادبیات داستانی کودک در گروه سنی پیش از دبستان از مهارت های اجتماعی، زمینه ای فراهم شود تا از یک سو مربیان و والدین، در انتخاب داستان برای کودکان، به این مقوله بیشتر توجه کنند، و از سوی دیگر بازخوردی باشد برای نویسندگان کتاب کودک تا پرداختن به این مولفه ی با اهمیت را بیشتر مد نظر قرار دهند.

بیان مسئله:

یکی از اهداف عالی نظام رسمی آموزش و پرورش کشور، اجتماعی کردن صحیح کودکان و نوجوانان است زیرا رشد و تحول اجتماعی در سایه اجتماعی شدن، سازگاری و برقراری ارتباط مناسب با دیگران میسر می باشد.( ظهیری ناو و رجیی، ۱۳۹۰)

رشد اجتماعی، بخش مهمی از رشد همه جانبه ی کودکان است. این جنبه از رشد، ارتباط نزدیکی با ادبیات کودکان دارد. بررسی های انجام شده نشان می دهد که تقویت رفتارهای مثبت اجتماعی کودکان به صورت مستقیم یا از طریق پند و اندرز کمتر شدنی است، بلکه ارایه ی الگوهای مناسب در عمل با از طریق شخصیت پردازی جذاب در داستان ها، اشعار، سرگذشت ها و … در این زمینه تاثیر گذاری بیش تری دارد. اما این اثر بخشی در صورتی امکان پذیر است که پدید آورندگان آثار کودکان از روند رشد اجتماعی آنان آگاه باشند و عوامل موثر در این فرایند را به خوبی بشناسند .

از این رو آموزش و تقویت صحیح مهارت های اجتماعی به کودکان که شاخص مهمی در رشد اجتماعی ایشان می باشد، اهمیت و ضرورت پیدا می کند.

همانا، مهارت اجتماعی به توانایی ایجاد ارتباط متفائل با دیگران در زمینه ی خاص اجتماعی، به طوری که در عرف جامعه قابل قبول و ارزشمند باشد، اشاره دارد (حسین خانزاده، ۱۳۹۲)

تخفیفات پشین نشان داده اند که مهارت های اجتماعی جز درون مایه های تهی با حذف شده در ادبیات داستانی در سال های اخیر می باشند ، که توجه نویسندگان به آن ها، می تواند در شکل گیری شخصیت کودکان موثر باشد و آنان را در مقابله با بسیاری از مشکلات و دشواری های پیش رو یاری کند. (صداقت و دیگران، ۱۳۹۳)

به علاوه بررسی ها، تاثیر آموزش مهارت های اجتماعی با استفاده از داستان در کاهش اختلالات رفتاری کودکان را تایید می نمایند. (چهار محالی، ۱۳۸۴).

هم چنین مطالعات اخیر نشان داده است که کتاب ها و مطالعات تاریخی نقش بیشتری در پیش بینی رشد اجتماعی دانش آموزان پسر دارد، در حالی که کتاب های تخیلی و جنایی به طور متقی می توانند رشد اجتماعی دانش آموزان را پیش بینی کنند، چرا که درون مایه ی این گونه کتاب ها به دلیل فراهم آوردن الگوهای منفی و ترویج پرخاشگری در آنان می تواند زمینه ی ناسازگاری کودک را مهیا سازد. در مقابل کتاب های علمی و ورزشی به طور مثبت و کتاب های تاریخی و شعر به طور منفی رشد اجتماعی دانش آموزان دختر را پیش بینی می کند. چرا که قهرمان کتاب های تاریخی اغلب مردان هستند و نمی توانند نقش های جنسیتی را برای دانش آموزان دختر ایفا کنند.( ظهیری ناو و رجبی، ۱۳۹۰)

بنابراین نویسندگان آثار کودک و نوجوان برای خلق آثار، علاوه بر توجه به مراحل رشد و تغییرات هر مرحله لازم است تا با توجه به نقش های جنسیتی و عدم تکر کز بر یک جنسیت، اثر پذیری کودکان و نوجوانان را از درون مایه ی اثر افزایش دهند و نگاه ویژه ای به محوریت کودکانه ی آثار مخصوص کودکان داشته باشند. مطالعات نشان داده اند که افزایش موقعیت اجتماعی با سطح بالای هوش اجتماعی رابطه ی مثبت و معنی داری دارد. از آن جایی که هوش اجتماعی توانایی در که دیگران و مهارت ارتباط برقرار کردن با دیگران است و در کودکی جوانه می زند و در طول زندگی شکفته می شود، بنابر این آموش و تقویت این مهارت ها، می تواند تضمین کننده ی موقعیت اجتماعی مطلوب فرد در آینده واقع بشود.

همچنین هوش اجتماعی از جدید ترین تحولات در زمینه ی فهم ارتباط تعقل و احساسات است. علی رغم دیدگاه های اولیه، نگاه واقع بینانه به ماهیت انسان نشان می دهد که انسان ته منطق صرف است و نه عاطفها احساس) صرف، بلکه ترکیبی از هر دو می باشد. بنابر این توانایی شخص برای سازگاری و چالش در زندگی به عملکرد منسجم قابلیت های عاطفی و منطقی وی وابسته است. یکی از مهم ترین توانایی های انسان که باعث سازگاری موثر با عوامل خطر می شود، انعطاف پذیری کنشی است (عسگری و دیگران، ۱۳۹۲)

بنابراین نویسندگان کودک با گنجاندن مفهومی چون مواجهه با تعارض توانند به این هدف نزدیک شوند در درون مایه ی داستان ها می توانند به این هدف نزدیک شوند.

به علاوه پژوهش ها، به نقش بارز و تعیین کننده ی ارتباطات غیر کلامی در کنش متقابل اجتماعی بهینه و کارآمد اشاره می کنند (صلیبی، ۱۳۹۰) بدین منظور پدیدآورندگان آثار کودک با بهره گیری از نمادها و بازتاب ارزش های فرهنگی در ادبیات داستانی تصویری کودکان می توانند موجبات تحقق این امر را فراهم نمایند.

در نهایت آنچه که موجب اهمیت و ضرورت انجام پژوهش حاضر می گردد، از یک سو اهمیت پرداختن به مولفه ای به نام مهارت اجتماعی است از آن جهت که آموزش و پرورش صحیح آن منجر به عملکرد تحصیلی و شغلی مطلوب و به عبارتی کنش وری کلی فرد، پیشگیری از بروز نابهنجاری های روانی و رفتاری، و هدفی نهایی که دستیابی به سعادت فردی و اجتماعی به منظور رشد و کمال شخصیت آدمی است، می شود. و از

سویی دیگر نقش تعیین کننده ی ادبیات کودک و ادبیات داستانی کودک در تسهیل فرایند اجتماعی شدن کودک وطرح راهبردهای اساسی به منظور تقویت و شکوفایی این پدیده، می باشد.

از آن جایی که مطالعات و بررسی های انجام شده در این زمینه این نکته را بیان می دارند که با توجه به تبیین نظریه ی جامعه شناسی ادبی در خصوص خاستگاه ادبی آثار ویژه ی کودک، در می یابیم که آثار خلق شده در هر جامعه متاثر از بافت اجتماعی موجود در آن جامعه و هم چنین هویت فرهنگی آن جامعه می باشد. از این رو این موضوع تلاش بیشتری از سوی پدید آورندگان آثار کودکان ، از سوی نویسندگان داخلی را می طلبد ، چرا که آثار ترجمه شده نیز از پتانسیل زیادی برای جذب کودکان سرزمینمان به این گونه آثار برخوردارند، به علاوه موضوعی وجود دارد به نام سلطه ی سایر رسانه ها چون برنامه های سینمایی و تلویزیونی کودک و بازی های رایانه ای بیگانه که برای کودکان جذابیت دارند و به راحتی در دسترسشان قرار دارد، که با ذکاوت تمام ساخته و پرداخته شده اند تا کودکان ما را مطابق فرهنگ غربی خود بار بیاورند.

در انتها نیز خلا درون مایه ای با محتوای مهارت های اجتماعی در ادبیات کودک که تحت عنوان درون مایه ی تهی با حذف شده دیده می شود، لزوم انجام پژوهش حاضر برای دستیابی به این که آثار داستانی ادبی کودک در گروه سنی پیش از دبستان تا چه میزان از مهارت های اجتماعی مقطع پیش دبستانی برخوردارنده را ایجاب می نماید.

اهمیت و ضرورت پژوهش

با توجه به پرداختن این پژوهش به دو مفهوم ادبیات کودک و مهارت های اجتماعی، اهمیت و ضرورت پرداختن به این پژوهش نیز در راستای بیان اهمیت ادبیات کودک و اهمیت توجه به آموزش و پرورش مهارت های اجتماعی در کودکان خواهد بود. بنابراین:

١-ادبیات کودک و به تبع آن ادبیات داستانی کودک از این نظر مهم اند که هدف ادبیات کودک، به طور کلی پیوند با کودک است، لذا این پیوند یافتگی کمکی شایان به مربیان کودک است تا با استفاده از داستان ها وارد دنیای کودکان بشوند و از این طریق بسیاری از مفاهیم را به آن ها آموزش بدهند.

۲- توجه نویسندگان به درون مایه ی داستان های کودک که توجه به دنیای درونی کودکان است. که این جهان ویژه اگر به درستی درک نشود، و مسائل و وضعیت ها و ساز و کارهای رشد کودک رعایت نشود، کودک دچار آسیب جدی در مراحل مختلف رشدی خواهد شد.

۳-توجه وزارت آموزش عالی به ادبیات کودک با هویتی مستقل و جایگاهی درخور و استوار در مقابل داشتن هویتی میان رشته ای.

۴- توجه بیشتر نویسندگان کودک به درون مایه ی داستان ها با محتوای مهارت های اجتماعی، چرا که در سال های اخیر مهارت های اجتماعی در رده ی درون مایه ی تھی یا حذف شده قرار دارند و کمتر به این مقوله پرداخته شده است.

۵- ارائه ی ملاک های عینی به مربیان و والدین و متخصصان تعلیم و تربیت برای انتخاب آثار مناسب کودکان، به طور ویژه برخورداری آثار از میزان مناسبی از مهارت های اجتماعی ، از آن جهت که کسب مهارت های اجتماعی منجر به سلامت روانی، سازگاری، برقراری ارتباط موثر و کارآمد ، موفقیت شغلی و تحصیلی و به بیان دیگر کنش وری کلی فرد می شود، این در حالی است که عدم یادگیری مهارت های اجتماعی، کودک را در معرض اختلال های رفتاری قرار داده و سلامت روانی وی را تحت شعاع قرا می دهد.

۶- ارائه ی باز خوردی به مسئولین تشر و تولید کتاب کودک ، تا آثار ویژه ی این گروه سنی را به لحاظ برخورداری هر چه بیشتر از تمام ابعاد و زوایای رشد اجتماعی کودک بررسی نمایند.

اهداف پژوهش

هدف کلی : تعیین میزان برخورداری ادبیات داستانی تالیفی کودک گروه سنی الف از مهارت های اجتماعی

کودکان پیش دبستانی.

اهدافجزیی

۱-تعیین میزان برخورداری آثار ادبی داستانی کودک از ویژگی همکاری

۲- تعیین میزان برخورداری آثار ادبی داستانی کودک از ویژگی خویشتن داری

٣- تعیین میزان برخورداری آثار ادبی داستانی کودک از ویژگی قاطعیت

۴- تعیین میزان برخورداری آثار ادبی داستانی کودک از ویژگی همدلی

۵- تعیین میزان برخورداری آثار ادبی داستانی کودک از ویژگی بازی .

۶- تعیین میزان برخورداری آثار ادبی داستانی کودک از ویژگی مسئولیت پذیری

۷- تعیین میزان برخورداری آثار ادبی داستانی کودک از ویژگی ابراز وجود

۸- تعیین میزان برخورداری آثار ادبی داستانی کودک از ویژگی مراقبت از خود.