میترا امتیاز هستم، فارغ التحصیل روانشناسی تربیتی در مقطع کارشناسی ارشد از دانشگاه شیراز در سال ۱۳۹۰، پایان نامه ی اینجانب تحت عنوان “بررسی رابطه خود تنظیمی و اختلال ذفتار در کودکان پیش دبستانی” می باشد که در ادامه بخشی از آن را مطالعه می کنید:

دانشگاه شیراز

پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته روانشناسی تربیتی

عنوان:

بررسی رابطه خود تنظیمی و اختلال ذفتار در کودکان پیش دبستانی

استاد راهنما:

دکتر مرتضی اطیفیان

نگارش:

میترا امتیاز

اسفند ۱۳۹۰

فهرست مطالب

عنوان

فصل اول: مقدمه

بیان مسئله

اهمیت پژوهش

هدف تحقیق

سئوالات تحقیق

تعاریف مفهومی و عملیاتی متغیر ها

تعاریف مفهومی متغیر ها

خودتنظیمی

خود تنظیمی هیجانی

خود تنظیمی رفتاری

اختلالات رفتار

تعاریف عملیاتی

خود تنظیمی

اختلالات رفتاری

فصل دوم – مبانی نظری و پیشینه پژوهش

مبانی نظری خود تنظیمی

دیدگاه روانشناسی اعصاب

دیدگاه شتاختی پیاژه

نظریه شناخت اجتماعی

دیدگاه ساختارگرایی اجتماعی

اختلال رفتار

تحقیقات پیشین

پژوهش های مربوط به خود تنظیمی و اختلال رفتار

فصل سوم – روش شناسی پژوهش

طرح پژوهش

جامعه و نمونه آماری

ابزار پژوهش

مقیاس اختلالات رفتاری کودکان

مقیاس ارزیابی خودتنظیمی کودکان پیش دبستان

تجزیه تحلیل آماری

فصل چهارم – یافته ها

یافته های توصیفی متغیر های مورد پژوهش

بررسی سئوالات پژوهش حاضر

کدامیک از ابعاد خود تنظیمی پیش بینی کننده پرخاشگری کودکان است؟

کدامیک از ابعاد خود تنظیمی پیش بینی کننده اضطراب کودکان است؟

کدامیک از ابعاد خود تنظیمی پیش بینی کننده گوشه گیری کودکان است؟

فصل پنجم – بحث و نتیجه گیری

بحث در نتایج سئوالات پژوهش

بحث در مورد پیش بینی کنندگی ابعاد خود تنظیمی برای اختلال رفتاری پرخاشگری در کودکان

بحث در مورد پیش بینی کنندگی ابعاد خود تنظیمی برای اختلال رفتاری اضطراب در کودکان

بحث در مورد پیش بینی کنندگی ابعاد خود تنظیمی برای اختلال رفتاری گوشه گیری در کودکان

محدودیت ها

پیشنهاد ها

منابع

پیوست

چکیده:

پژوهش به بررسی رابطه خود تنظیمی و اختلال رفتار در کودکان پیش دبستانی پرداخته است. شرکت کنندگان پژوهش تعداد ۱۰۰ نفر (۵۰ دختر و ۵۰ پسر) از کودکان دوره پیش دبستانی ۳ تا ۶ سال مهد کودک اندیشه بودند که به روش نمونه گیری در دسترس انتخاب شدند. برای اندازه گیری متغیر های پژوهش از مقیاس اختلالات رفتاری آخن باخ (۱۹۸۵) و مقیاس ارزیابی خود تنظیمی کودکان پیش دبستانی (۲۰۰۶) استفاده شده است، پایایی مقیاس ها به روش آلفای کرونباخ و روایی آنها با استفاده از روش تحلیل عاملی احراز شد. نتایج حاکی از روایی و پایایی قابل قبول آزمونها بود. برای بررسی سئوالات پژوهش از روش رگرسیون چند گانه به شیوه همزمان استفاده شد. نتایج نشان داد که خود تنظیمی هیجانی توانسته است کلیه مولفه های اختلال رفتاری را به صورت منفی پیش بینی کند. بیشترین قدرت پیش بینی کنندگی به اختلال پرخاشگری و سپس اختلال اضطراب و در آخر اختلال رفتاری گوشه گیری مربوط است. خود تنظیمی رفتاری تنها یکی از مولفه های اختلال رفتاری یعنی پرخاشگری را به صورت منفی پیش بینی کرده است.

کلید واژه ها: اختلال رفتاری، پرخاشگری، گوشه گیری، اضطراب، خودتنظیمی رفتاری، خود تنظیمی هیجانی.

مقدمه:

از مسایل مهم روانشناسی رشد مطالعه خودتنظیمی در کودکان است. اگرچه تعاریف گوناگونی از خودتنظیمی شده است ولی مجموعه این تعاریف حاکی از آنند که خودتنظیمی در کل به بکار گیری توانایی هایی مانند انتقال توجه، تلاش برای کنترل، مدیریت هیجان و تنظیم هدف، نظارت بر خود و استفاده از استراتژی گفته میشود (شاتز ،۲۰۰۸) مطالعه خود تنظیمی به خصوص در دوران پیش دبستانی اهمیت بسیاری دارد. کودکان تمایل به تکانشی بودن دارند و مقاومت در برابر وسوسه برای آنها بسیار مشکل است. آنها کنترل ضعیفی بر روی هیجانات خود دارند و صبر کردن برای اتفاقات هیجان انگیز برای آنها یک تجربه خسته کننده است.در سنین پیش دبستانی آگاهی از خود در کودکان افزایش پیدا می کند و اجتماعی شدن به تدریج شکل می یابد. کودکان به تدریج شروع به تنظیم رفتار (خود تنظیمی رفتاری) و هیجانات (خود تنظیمی هیجانی) خود می کنند. اگر خود تنظیمی به صورت ضعیف ادامه پیدا گند کودکان ممکن است دچار اختلال رفتاری در رشد شوند که نمونه هایی از آن کمبود توجه و اختلال سلوک است (هیل ،۲۰۰۶)الگوهای خود تنظیمی که در طول دوره انتقال از دوران کودکی به بزرگسالی، رشد می کنند ممکن است تبدیل به الگوهای ثابت و پایداری شوند که واکنش های رفتاری و هیجانی به حوادث زندگی را در آینده شکل میدهند. بنابراین سالهای پیش از دبستان یک دوره مهم برای انتقال کودک از وابستگی به بزرگسالان به سمت اعتماد به خود و استقلال برای تنظیم رفتار و هیجانات می باشد. محققان روی جنبه های متفاوتی از خودتنظیمی تمرکز کرده اند که دو وجه مهم آن خودتنظیمی رفتاری و خود تنظیمی هیجانی است (ایزنبرگ ،۱۹۹۳)خودتنظیمی رفتاری به معنای توانایی تنظیم رفتار خود است به طوری که با محیط انطباق یافته و با توجه به شرایط منعطف باشد. در واقع خودتنظیمی رفتاری به عنوان نمود بسیاری از رفتارها مانند انطباق با محیط، تأخیر در انجام کار بر طبق هنجارهای اجتماعی در غیاب عامل کنترل خارجی و توانایی تنظیم سریع رفتار با توجه به تغییر شرایط عنوان می شود (کالپیدو ،۱۹۹۷). خود تنظیمی هیجانی به عنوان توانایی در کنترل تجربیات و بیان هیجانی گفته می شود. کودکان در سنین پائین استراتژی های خود را در مورد میزان کنترل تجربه های حاصل از برانگیختگی هیجانی (عاطفی) رشد داده و یاد می گیرند که از قوانین برای کنترل هیجانات خود استفاده کنند.خود تنظیمی ممکن است به سمت تغییر دادن یک خلق و خوی بد یا هیجان بد باشد با ممکن است متمرکز بر سر کوب با دگرگونی حالت رفتاری یک هیجان باشد (مانند هنگامیکه کودک با خندیدن ابراز پاسخ منفی به یک هدیه نامطلوب را پنهان می کند) خودتنظیمی هیجانی با حوادث ناامید کننده و کنترل هیجانی حالات صورت نشان داده میشود (کول ،۱۹۸۶).به نظر میرسد توانایی کودک پیش دبستانی در اداره کردن شرایط جدید احساسی و استرس زا به شدت بر رشد سیستم تنظیم توجه تکیه دارد. توانایی آگاهانه به تغییر مکان اشیاء و حفظ توجه بصری، از یافته های جدیدی است که در مقابله با عوامل استرس زا و محرک های دیگر کودکان به کار می گیرند. این مهارت های مربوط به توجه به کودکان کمک میکند که با توجه خودشان را در جهت اداره بهتر محرک های مختلف و حفظ اطلاعات، متمرکز نموده و یا از توجه به آن منحرف کنند (دونالد ،۲۰۰۷).ساختارهای واکنشی و بیان هیجانات نیز از جمله عناصر مربوط به خودتنظیمی است ساختارهای واکنشی به معنای هیجانات، توجه و پاسخ حرکتی (مکانیکی) است که بر اثر محرکهای خارجی ایجاد می شود و غالی خود را در بیان های هیجانی افراد نشان میدهند. ساختارهای واکنشی، تنظیم هیجانات و بیان آنها با یکدیگر رابطه دارند و پرآیند آنها بر رفتار اجتماعی نیز تأثیر گذار است (هافمن ،۱۹۹۸).فاکس و کالکینز (۱۹۹۳) بیان کردند که تاثیر برانگیختگی هیجانی کودک بر رفتار اجتماعی وابسته به میزان درگیری کودک با رفتارهایی است که به او امکان میدهد تا واکنش هایش را به صورت مناسبی مدیریت کند. کودکانی که واکنش با انگیختگی هیجانی شدید را تجربه می کنند ممکن است در تنظیم آن تجربیات با مشکل مواجه شوند. کنترل و تنظیم هیجان ممکن است رابطه نزدیکی با مشکلات رفتاری در دوران بعد از کودکی داشته باشد، مشکلات رفتاری ناسازگاری در دو بعد وسیع دسته بندی و تشریح شده است که شامل مشکلات درون زا و مشکلات برون زا می باشد. مشکلات رفتاری برونڈا با دشواری در توجه، پرخاشگری و اشکال در روابط اجتماعی مشخص می شود در حالیکه مشکلات درون زا شامل گوشه گیری، اضطراب، ترس و افسردگی میباشد (راپورت ودنی، ۲۰۰۱).رابطه بین رفتارهای ناسازگارانه و کنترل خود توسط محققانی مانند پلاک و ہلاک (۱۹۸۰) بررسی شده است. آنها استدلال می کنند کودکانی که دارای مشکلات برون زا هستند دارای عدم کنترل رفتاری و آنهایی که مشکلات درون زا دارند بیش از حد کنترل و یا در رفتارشان محدود شده اند.در رابطه با ایجاد رفتار دوران کودکی که ممکن است با مشکلات رفتارهای درون ذا با برونزا و پایه های رشدی أنها مرتبط باشد در نظر گرفتن این موضوع که چگونه چنین رفتاری در کودکان تعریف و تشریح می شود مفید می باشد. برای مثال هنگامیکه مشکلات رفتاری برونزا در کودکان مشخص می شود معمولا به کمبود کنترل، عدم کنترل و با تنظیم ضعیف اشاره میشود. در زمانیکه کودک به پایان دوره توپایی می رسد، انتظار می رود توانایی تنظیم هیجانی – رفتاری و فیزیولوژی را داشته باشد که از رفتار خود کفایی و هویت مستقل که در شرف تکوین است حمایت می کند (کوپ ،۱۹۸۲).با اینکه در دستیابی به مهارت های خود تنظیمی و توانایی هایی که در این محدوده هستند پیشرفت قابل ملاحظه ای ایجاد شده است اما بررسی تفاوت های فردی در مورد اینکه چگونه کودک مهارت های خود تنظیمی را نشان دهد بسیار کارآمد است (سروف، ۱۹۹۶). تحقیق بر روی خلق و خوی نوزادان نشان می دهد که آنها در واکنش های زیستی مثل تغییرات در آستانه تحریک، شدت و مدت زمان پاسخ خودکار، حتی زمانی که با محرک های مشابه مواجه میشوند متفاوت اند. تحقیق در زمینه خود تنظیمی اقراد، تفاوت های آنها را در مورد استراتژی تنظیم هیجانات، توجه و رفتاری که کودکان به کار می برند تا اعمال غیرارادی و پاسخ های هیجانی را کنترل کنند، نشان می دهد (اسمیت و دونالد ۲۰۰۷). اما در ایران پژوهشی که به صورت میدانی و تجربه عملی بر روی کودکان قبل از دبستان صورت پذیرفته باشد و رابطه تنظیم هیجان را با انواع اختلالات رفتاری مورد بررسی قرار داده باشد صورت پذیرفته است. به همین لحاظ این رابطه به شکل خاصی روش پژوهشی آن در پژوهش کنونی مورد توجه قرار گرفته است.

بیان مسئله

به نظر می رسد که فرآیندهایی که مبنا یا شالوده نمودها و تظاهرات رفتاری است از مشکلاتی که در زمینه تنظیم یا کنترل هیجان و رفتار منفی وجود دارد، منشأ می گیرند. تنظیم هیجانات به فرآیندهای شناختی رفتاری و فیزیولوژیک و خصوصیاتی اطلاق می شود که در تعدیل، تنظیم، کنترل تجربه و بیان هیجانات مثبت و منفی نقش دارد. چگونگی تنظیم احساسات توسط یک فرد، سایر فرآیندها از جمله توجه و رفتار را تحت تأثیر قرار می دهد. عوامل نورولوژیکی (عصب شناختی)، فیزیولوزیکی، عاطفی و حسی – حرکتی در شکل گیری تنظیم رفتاری دارای تأثیرات متفایلی بر روی یکدیگر هستند (لیکویر ,۲۰۰۲). بلوغ با رشد سیستم عصبی در اوایل دوران کودکی به توانایی فزاینده کودک برای جلوگیری از بروز واکنش های مختل کننده در مقابل موقعیت های اضطراب زا (تتشزا) کمک می کند. بدین ترتیب همان طور که کودکان رشد می کنند بطور کلی توانایی آنها برای تنظیم و کنترل رفتارها و احساساتشان افزایش می یابد و در نتیجه نمودها و یا تظاهرات هنجاری رفتارهای مختل کننده در طول دوره پیش دبستان کاهش می یابد. با این حال در برخی موارد، تقص هایی در توانایی تنظیم رفتار و احساسات وجود دارد، نمودهای رفتارهای محل (آشفته کننده، آشوبگر) که از نظر بالینی مهم و معنادار محسوب می شوند اتفاق می افتد و ادامه پیدا می کند. مشکلاتی که در زمینه تنظیم عاطفی با هیجانی وجود دارند ممکن است به صورت اقدامات خود نابود کننده با خود ویرانگرانه با اعمال خشونت آمیز (برای مثال کتک زدن، لگد زدن و گاز گرفتن) بروز پیدا کند و نیز به صورت سر کشی با نافرمانی، تندخویی و عصبانیت و ناتوانی در کنترل خشم که اغلب به صورت طغیان ها یا فوران های خشم مانند جیغ کشیدن، پرتاب کردن اشیاء و نافرمانی نشان داده می شود بروز می کند.به منظور درک این مسئله مهم که چگونه مشکلات کودک در مدیریت و تنظیم احساسانش می تواند در بروز مشکلات رفتاری او موثر واقع شود انجام این پژوهش به ویژه با نمونه ایرانی که تا کنون تحقیقی به صورت میدانی در این زمینه انجام نگرفته بسیار مهم می باشد. توانایی تنظیم رفتاری در پاسخ به نیازهای اجتماعی و شناختی و هیجانی یکی از وظایف اصلی است که انسان در طول عمر باید بدست آورد. کودکان به توجه کردن به دیگران نیاز دارند. آنها از این طریق می توانند ایده ای در باره اینکه دیگران چه انتظاری از آنها دارند را بدست آورند. آنها احتیاج دارند که خودشان را تنظیم کنند تا اینکه مطابق با انتظارات دیگران رفتار کنند (گور کاس ،۲۰۰۷)دوران نوپایی به خصوص سنین ۲ تا ۳ سال به عنوان دوره تکامل قابل ملاحظه ای در خود تنظیمی کودکان در نظر گرفته شده که این دوره تکامل در سالهای پیش از دبستان به سرعت رشد می کند (وولینگ، ۲۰۰۶) و همچنین هنگام انتقال از سنین اولیه کودکستان (۳-۲) سال تا سن ورود به پیش دبستانی (۵-۴ سال) تغییر قابل توجهی در الگوهای رفتاری به دلیل روبرو شدن با نیازهای اجتماعی متعدد به وجود می آید که با وظایف توسعه یافته اصلی مانند دوست یابی و یادگیری مهارت های خاص اجتماعی که توسط محیط آموزشی ضروری شده است همراه میشود. توانایی سازگار شدن کودک با این نیاز های اجتماعی برای پیشرفتهای بعدی آنها حیاتی است در مقابل توسعه رفتارهای برون زا و درون زا در این سنین پیش بینی کننده عملکرد نادرست در دوران بعد از کودکی است (فاین، ۲۰۰۱).مشکلات رفتاری برون زا که در سالهای اولیه کودکی شروع میشود و به صورت رفتارهای مخالفت، مخرب، و پرخاشگرانه مشخص می شود و میتوانند مشکلات جدی تر بعدی مانند اختلال در اجرا گردن، کمبود تمرکز، و بزهکاری نوجوانی را موجب شوند. اگر کودکان مهارتهای تنظیمی هیجانی و رفتاری بیشتری کسب کنند، توانایی بیشتری در پر خود با چالش های توسعه یافته و مشکلات رفتاری درون زا و برون زا را خواهند داشت.کودکان با ضعف در مهارت خود تنظیمی مشکلات رفتاری را از خود نشان می دهند که والدین، معلمین و گروه همسالان را درگیر می کند همچنین باعث ایجاد بروز مشکلات اجتماعی می شود (هیل ۲۰۰۶).با اینکه ممکن است شرایطی وجود داشته باشد تا کودکان مهارتهای سازگار شدن را کسب کنند که به آنها در مدیریت شرایط چالش برانگیز به روشی سازنده و مناسب کمک کند اما برای برخی از کودکان مشکلات رفتاری که در سالهای اولیه شروع میشود به صورت پایدار باقی می ماند و منجر به نتایج جدی تر و ناسازگاری در آینده می شود. شناخت عوامل خود تنظیمی (رفتاری، هیجانی) موثر بر مشکلات رفتاری از ضرورت های پژوهش است. به این دلیل پرداختن به این موضوع حائز اهمیت است.

هدف تحقیق

هدف پژوهش حاضر بررسی رابطه خود تنظیمی هیجانی و رفتاری کودکان با اختلال رفتاری آنان می باشد.

سئوالات تحقیق

۱-کدامیک از ابعاد خود تنظیمی پیش بینی کننده پرخاشگری کودکان است؟

۲- کدامیک از ابعاد خود تنظیمی پیش بینی کننده اضطراب کودکان است؟

۳ – کدامیک از ابعاد خود تنظیمی پیش بینی کننده گوشه گیری کودکان است؟

تعاریف

مفهومی و عملیاتی متغییر ها

در این بخش در ابتدا به تعاریف مفهومی متغیرهای پژوهش و سپس به تعاریف عملیاتی متغیر ها پرداخته می شود.

تعریف مفهومی متغیر ها در بحث تعاریف مفهومی در ابتدا مفهوم خود تنظیمی، خود تنظیمی هیجانی و خودتنظیمی رفتاری و همچنین در ادامه به بررسی مفید اختلالات رفتاری پرداخته می شود.

خود تنظیمی

خودتنظیمی به عنوان توانایی برآورده کردن یک درخواست، شروع و خاتمه فعالیت ها براساس نیازهای موقعیتی، تنظیم کردن شدت، فراوانی و زمان یک فعالیت کلامی و حرکتی در محیط های اجتماعی و فرهنگی، به تأخیر انداختن فعالیتی در مورد هدف با موضوع خاص و انجام رفتار اجتماعی مناسب در غیاب ناظر خارجی تعریف شده است (کوپ ۱۹۸۲).

خود تنظیمی هیجانی

خود تنظیمی هیجانی یک فرایند پیچیده ای است که شامل آغاز، مهار یا تعدیل جنبه هایی از عملکرد زیر است:

۱) بیان احساسات درونی (به عنوان مثال تجربه ذهنی از احساسات)

۲) احساسات مربوط به شناخت (عکس العمل فکری به وضعیت)

۳) احساسات مرتبط با فرایند های فیزیولوژیکی (تعداد ضربان قلب، واکنش های هورمونی یا فیزیولوژیکی) ۴) احساسات مربوط به رفتار (به عنوان مثال حالات صورت مرتبط با احساسات (کول، ۱۹۸۶)

خود تنظیمی رفتاری

خودتنظیمی رفتاری، که یکی دیگر از مؤلفه های خودتنظیمی بوده، می تواند بر تعامل اجتماعی تاثیر بگذارد. خودتنظیمی رفتاری اغلب به سطح فعالیت فرد، قابلیت حواس پرتی، توانایی مداومت بر فعالیت، حفظ توجه، و مهارتهای برنامه ریزی اشاره دارد..

آیزنبرگ ، فایس ، گوتری و ریزر (۲۰۰۲) خود تنظیمی را به عنوان «فرآیند آغاز، حفظ منع، سازماندهی، با تغییر احتمال وقوع، شکل گیری، و طول مدت انطباق رفتاری و هیجانی» تعریف کرده اند. طبق چنین دیدگاهی، خود تنظیمی رفتاری شامل کنترل رفتارهای آشکار که به اهداف و حالات فیزیولوژیکی یا روانشناختی مربوط به احساسات درونی مربوط میشونده می باشد (هاوس ۲۰۰۳)

اختلالات رفتار به اعمالی که جهت گیری آن به سمت خود است از جمله افسردگی، اضطراب، گوشه گیری اجتماعی، تصمیم به خودکشی و تنهایی اشاره دارد ( اختلالات رفتاری درون زا و همچنین اعمالی را شامل می شود که متمایل به دنیای بیرون است مانند قلدری، سرقت، اعمال پرخاشگرانه، دروغگویی و بزهکاری (اختلالات رفتاری برونزا) (قنبری مزیدی، ۱۳۸۵).