مریم ترابی هستم، فارغ التحصیل روانشناسی عمومی در مقطع کارشناسی ارشد از دانشکده علوم اجتماعی و روانشناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت در سال ۱۳۹۲، پایان نامه ی اینجانب تحت عنوان “تاثیر بازی درمانی گروهش بر پرخاشگری کودکان پیش دبستانی شهر اهواز” می باشد که در ادامه بخشی از آن را مطالعه می کنید:

دانشگاه آزاد اسلامی

واحد مرودشت

پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته روان شناسی عمومی

عنوان:

تاثیر بازی درمانی گروهش بر پرخاشگری کودکان پیش دبستانی شهر اهواز

اتساد راهنما:

دکتر نادره سهرابی شگفتی

استاد مشاور:

دکتر سیامک سامانی

نگارش:

مریم ترابی

تابستان ۱۳۹۲

فهرست مطالب

عنوان

فصل اول: کلیات پژوهش

مقدمه

بیان مساله

اهمیت و ضرورت پژوهش

هدف پژوهش

فرضیه پژوهش

تعریف اصطلاحات و مفاهیم

تعاریف نظری

پرخاشگری

بازی درمانی

تعاریف عملیاتی

پرخاشگری

بازی درمانی

فصل دوم: مروری بر ادبیات و پیشینه پژوهش

مفهوم پرخاشگری

انواع پرخاشگری

تفاوت های جنسیتی در رفتار پرخاشگرانه

سبب شناسی پرخاشگری

تبیین های زیست شناختی

نظریه های عصب- زیستی

دیدگاه زیست شناسی اجتماعی (پرخاشگری محصول تکامل)

دیدگاه کردار شناختی (پرخاشگری به عنوان نوعی انرژی درونی)

تبیین های روانشناختی

روانکاوی فروید پرخاشگری، غریزه ای ویرانگر

فرضیه «ناکامی – پرخاشگری» » پرخاشگری، سائقی هدفمند

رویکرد موقعیتی تعامل نگر

رویکرد اجتماعی – شناختی : الگوهای پرخاشگری و پردازش اجتماعی

یادگیری پرخاشگر بودن: نقش تقویت و تقلید

راهکارهای مقابله با پرخاشگری

درمان دارویی

تخلیه هیجانی

آموزش مهارت های اجتماعی

علل خشونت و پرخاشگری در کودکان

خانواده

الگو پذیری کودکان از والدین

توجه

تقویت

تنبیه

حسادت

همسالان

تلویزیون

ناکامی

اضطراب

تضادهای درونی

افسردگی

بیماری ها و مصرف دارو

خلق وخو

انرژی

خشونت و مدرسه

راهکارهایی برای درمان پرخاشگری کودکان

بازی

نقش بازی در رشد و تحول کودک

طبقه بندی بازی ها

طبقه بندی میلدر – پارتن

طبقه بندی پیاژه

طبقه بندی روبین، فین، وندنبرگ

طبقه بندی اشترن

طبقه بندی شارلوت بوهلر

شکل گیری و تکامل بازی درمانی

مراحل اجرای بازی درمانی

رویکرد های بازی درمانی

رویکرد روان تحلیلی

رویکرد گشتالتی

رویکرد رفتاری شناختی

رویکرد کودک محور

رویکرد آدلری

رویکرد ارتباطی

رویکرد ساختارمند

رویکرد غیر مستقیم

پیشینه پژوهش های انجام شده در خارج وداخل کشور

جمع بندی

فصل سوم: روش اجرای پژوهش

روش پژوهش

جامعه آماری

روش نمونه گیری و نمونه آماری

ابزار گردآوری اطلاعات پژوهش

روایی و پایایی آزمون

شیوه اجرایی پژوهش

مرحله ی پیش آزمون و انتخاب کودکان پرخاشگر

اجرا و مرحله پس آزمون

شرح جلسات درمان

شرح بازی های اجرا شده

روش تجزیه و تحلیل آماری داده ها

ملاحظات اخلاقی

فصل چهارم: تجزیه و تحلیل یافته ها

یافته های توصیفی

یافته های استنباطی

فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری

خلاصه تحقیق

بحث و نتیجه گیری

محدودیت های پژوهش

محدودیت های پژوهش در اختیار پژوهشگر

محدودیت های پژوهش خارج از اختیار پژوهشگر

پیشنهاد های پزوهش

پیشنهادهای پژوهشی

پیشنهادهای کاربردی فهرست منابع

منابع فارسی

منابع انگلیسی

پیوست ها

چکیده

هدف از پژوهش حاضر، تبیین اثربخشی بازی درمانی گروهی بر کاهش پرخاشگری کودکان پیش دبستانی بود. این پژوهش بصورت آزمایشی، با گروه آزمایش و کنترل همراه با پیش آزمون و پس آزمون و انتساب تصادفی انجام شد. بدین منظور ۲۸ نفر از کودکان مقطع پیش دبستانی شهر شیراز پس از تکمیل پرسشنامه پرخاشگری پیش دبستانی توسط والدین، انتخاب و بصورت تصادفی در گروه آزمایش و کنترل قرار گرفتند. گروه آزمایش به مدت ۱۰جلسه تحت بازی درمانی قرار گرفت. نتایج آزمون پومن و بتنی نشان داد که بین میزان پرخاشگری گروه آزمایش و گروه کنترل تفاوت معنی داری وجود داشت. بدین معنی که پرخاشگری گروه آزمایش بعد از انجام بازی درمانی به طور معنی داری پایین تر از گروه کنترل بود (۰۰۳/ ۰> P )، بر اساس این پژوهش می توان نتیجه گرفت که لنتی درمانی به طور معنی داری موجب کاهش میزان پرخاشگری کودکان پیش دبستانی می شود.

کلیدواژه ها: بازی درمانی، پرخاشگری، کودکان پیش دبستانی.

فصل اول:

مقدمه

عواطف و احساسات نحوه رفتار و عملکرد انسان را مشخص می سازد و در چگونگی اداره امور زندگی روزمره نقش بسزایی دارد. هیجانها همواره مورد توجه انسان بوده است، زیرا در هر تلاش و اقدام بشری به طریقی نقش دارند خشم هیجان طبیعی انسان، پاسخ هیجانی نیرومند و ناخوشای تله به تحریک واقعی پا محسوس است. رفتار پرخاشگرانه پیوسته از معضلاتی است که جهان بش زری با آن روبرو است و در حقیقت آن قدر شیوع پرخاشگری و خشونت در جوامع بشری زیاد است که نادیده گرفتن آن غیر ممکن است اگرچه خشم طبیعی است، اما اغلب به صورت احساس منفی برداشت می شود. خشم زمانی منفی تلقی میشود که فرد آنرا بصورت نامناسب ابراز تماید و به خصومت و پرخاشگری بیانجامد وخشمی که بطور نامناسب ابراز شده با فرو خورده شده باشد، میتواند آسیب های جسمانی با روانی و هیجانی ایجاد کرده با در روابط فرد با دیگران اختلال ایجاد کنند. پرخاشگری یکی از رایج ترین واکنش های کودک نسبت به ناراحتی ها و ناکامی هاست که به منظور صدمه رساندن به دیگران، کسب پاداش، ارضای نیازها یا رفع موانع انجام می شود و پرخاشگری در کودکان به شکل های گوناگون کلامی (فحاشی )، کج خلقی، نافرمانی، تخریب، مخالفت جوبی ، فریادزدن، گریه کردن وعتاد و هنری خود را نشان میدها (شهیم، ۱۳۸۶). بدون شک هیچ رفتاری، چه رفتارهای بهنجار و چه رفتارهای نابهنجار، بدون دلیل و خودبخودرخ نمیدهد. رفتارهای پرخاشگرانه به دنبال تاتامی وشکست، واکنش طبیعی و دفاعی به بدرفتاری دیگران و با وجود مانع و یا موانع در مسیر ارضای نیازها و خواست های افراد بروز می کند (راتوس ، ترجمه سید محمدی، ۱۳۸۸). از دیدگاه روان شناسان رفتار کرا و نظریه پردازان یادگیری اجتماعی، پرخاشگری، رفتاری است که از طریق تقلید و الگوبرداری آموخته شده و تقویت شده است (منا ، ترجمه به پژوه، ۱۳۸۹).رفتار پرخاشگرانه از اوایل کودکی بروز می کند و از دوره پیش دبستانی به بعد پسران معمولا بیش از دختران پرخاشگری نشان می دهند. تفاوت های فردی در پرخاشگری از دوران کودکی تائوجوائی ثبات قابل توجهی نشان میدهند، با این همه گروه اندکی از کودکان پرخاشگر وقتی بزرگ میشوند پرخاشگری را ترک میکنند، در حالی که برخی دیگر بی آنکه پیشینه رفتار پرخاشگرانه داشته باشند، در دوره نوجوانی پرخاشگر می شوند ( کراهه با ترجمه نظری نژاد، ۱۳۹۰). سال هاست که محققان به اهمیت پرخاشگری اولیه کودکی و پیش بینی مشکلات سازگاری روانی – اجتماعی آینده آنها پی برده اند (پارکر ۱۹۸۷، به نقل از واحدی ۱۳۸۷).پرخاشگری در سال های اولیه زندگی باعث به وجود آمدن مشکلات بسیاری از جمله خود پنداره ضعیف و طرد از سوی همسالان، عملکرد تحصیلی ضعیف و بسیاری مشکلات دیگر می شود و بر جنبه های مختلف زندگی فردی و اجتماعی کودک در آینده اثر می گذار د (رجب پور، ۱۳۹۰).پژوهشگران در بافته اند که کودکان با پرخاشگری و تسلیم ناپذیری شدید، تمایل دارند دنبا و اشخاص پیرامون خود را غیر قابل اعتماد و حتی ترسناک تصور کنند. کودکان پرخاشگر بجای آنکه با دیگران همکاری کنند، همواره تصور میکنند که طرد شدند و در نتیجه پرخاشگرانه عمل نمایند (منا، ترجمه به پژوه۱۳۸۹).در حال حاضر، تعداد بی شماری از کودکان بار فتارهای پرخاشگرانه به درمانگاه ها و مراکز مشاوره ارجاع داده می شوند. این گونه کودکان در معرض آسیب های روانی و مشکلات رفتاری و عاطفی هستند. از این رو، در سال های اخیر اکثر پژوهشگران بر اهمیت یافتن روش های مناسب برای مشاوره و کار کردن با این قبیل کودکان تاکید داشته اند.اما نمی توانیم به همان شیوه مشاوره با بزرگسالان به مشاوره با کودکان پردازیم به طوریکه عدم پیروی از این موضوع در افرادی که هرگز مشاوره ای با کودکان نداشته اند به چشم می خورد. مشاوره با بزرگسالان از طریق تشستن در کنار آن ها و دعوت از آنها برای صحبت کردن با ما آغاز می شود. اگر از این استراتژی برای کودکان استفاده کنیم بسیار بعید است که آنها با ما درباره موضوعات مهمشان صحبت کنند. احتمالا پس از گذشت مدت زمان کوتاهی از مصاحبه با ما خسته می شوند یا سکوت اختیار می کنند و حتی چنانچه به صحبت با ما مشغول شوند معمولا از عنوان کردن موضوعات مهمشان طفره میروند (گلدارد و گلدارد، ترجمه ارجمندی ۱۳۸۷).در گرایش های روان شناسی روش های متفاوتی برای تغییر رفتار، تقویت روش های ایجاد سازگاری و ایجاد طریقی برای رشد روانی وجود دارد که یکی از آنها بازی درمانی است، درمانی که در دنیای امروز تجلی پیدا کرده و به طور روز افزون در دنیای پیشرفته از آن استفاده می شود . بازی درمانی یکی از روشهای مؤثر در درمان مشکلات رفتاری و روانی کودکان است (لتدرث ، ترجمه آرین، ۱۳۷۳).به طور کلی بازی نقش مؤثری در رشد کودک دارد ، بازی یک روش صحیح و درست برای درمان کودک است، زیرا کودکان اغلب در بیان شفاهی احساساتشان با مشکل روبرو هستند و از طریق بازی می توانند، موانع را کاهش دهنده و احساساتشان را بهتر نشان دهنا۔ (پورتروریف، ۲۰۰۷). بنابراین برای کودکانی که خود آگاهی و بینش نسبت به اینگونه اختلالات ندارند و نمی توان انواع روان درمانی ها را به سهولت بر روی آنان اجرا کرد، از طریق بازی های مرتبط می توان نتایج قابل توجهی بدست آورد.

بیان مساله:

کودکی که به دنیا می آید ظرفیت دست یافتن به عالی ترین رشد را داراست و در صورت وجود شرابط لازم و کافی برای رشد، به برترین کمالات خود دست خواهد بافت , اما زندگی خانوادگی، محبط بهداشتی، آموزشی، اجتماعی و فرهنگی بسیاری از افراد چنان است که دستیابی به چنین مقصودی را دشوار می سازد و بسیاری از مشکلات عاطفی- رفتاری کودک نتیجه اجتناب ناپذیر فقر، جهل، بدرفتاری و نابسامانی های خانوادگی و کاستی های آموزشی، پرورشی، فرهنگی و اجتماعی است. ما غالبا وقتی کودک از نظر جسمی بیمار می شود بر بالین او می نشینیم و از او مراقبت می کنیم، دارو می دهیم و سعی در بهبودش داریم. اما وقتی همین کودک عصبانی می شود، پرخاشگری می کند، افسرده است، شب ادراری دارد، بر او فشار می آوریم و تحقیرش می کنیم و این امر منجر به تشدید مشکلات رفتاری کودک خواهد شد. ناآگاهی های اولیای کودکان در مقابله عملی عاقلانه با فشارهایی که زندگی جدید و پیچیده کنونی به طور مستقیم و غیر مستقیم بر روان حساس و پذیرای کودک وارد می آورد و بسیاری از عوامل دیگر سبب شده است که اختلالات عاطفی و رفتاری کودکان شیوع بیشتری یابد. در حقیقت هر جنبه از رشد و تحول به طور پیچیده ای با ابعاد دیگر متصل است و اگر به هر طریقی یک جنبه از کودک نادیده گرفته شود و یا صدمه ببیستاد. او در دستیابی به توانایی های کامل بالقو و اش ناموفق بوده و با شکست مواجه می شود در زمینه نیازهای تحولی کودک، بازی به اندازه غذا، گرما و محافظت مهم است و آمادگی جسمی و روحی برای مقابله با مشکلات بخشی از فلسفه بازی کودکان است یکی از شایع ترین مشکلات کودکان خردسال که موجب مراجعه به روانشناس می گردد، پرخاشگری است. شناخت این مشکل نزد کودکان خردسال و مداخله بهنگام می تواند از ادامه این رفتار پیشگیری نماید ( گودین ، پیسی ، گریس ، ۲۰۰۳).پرخاشگری را می توان به عنوان رفتاری تعریف کرد که منجر به آسیب یا صدمه زدن به دیگران میشود (اندرسون ، و بوش من ، ۲۰۰۲).یکی از انواع پرخاشگری که در اوایل سال های پیش دبستانی پدیدار می شود پرخاشگری خصمانه است که شامل دو حالت پرخاشگری آشکار و رابطه ای می باشد ، پرخاشگری آشکار – فیزیکی و کلامی شامل رفتار های خصمانه نظیر زدن، هل دادن، لگد زدن و نیز تهدید به انجام این اعمال ب ا صورت کلامی است (شهیم ، ۱۳۸۶). پرخاشگری رابطه ای، شکلی از پرخاشگری است که فرد پرخاشگر با هدف بر هم زدن روابط دوستانه و بین فردی قربانی، اقدام به پخش شایعات و یا بلگویی و وادار کردن افراد به قطع ارتباط با فرد می نماید و از این طریق باعث منزوی شادان او می گردد (کریک و گرات پیتر ، ۱۹۹۵). بررسی ها نشان داده اند که کودکان پرخاشگری تمایل به ادامه پرخاشگری در بزرگسالی دارند و هم چنین شواهدی وجود دارد که نشان می دهد رفتار ضد اجتماعی دوران خردسالی، با ناتوانی های دوران تو گالی در ارتباط است (لد و برگس ، ۱۹۹۹). علاوه بر این رابطه منفی همدلی با پرخاشگری در پژوهش میلر و آیزنبرگ در سال ۱۹۸۸ مشخص شده است. کودکان پرخاشگر معمولا در خواندان نشانه های هیجانی، درک دیدگاه طرف مقابل و مدیریت خشم مشکل دارند (هودلی و گراهام ، ۱۹۹۳) به نظر می رسد کودکان ناسازگار و پرخاشگر در پردازش اطلاعات اجتماعی مشکل دارند و وقتی از آنها خواسته می شود راه حل هایی برای تعارض های بین فردی ارائه کننده کاستی هایی در تعداد و کیفیت راه حل های فیزیکی مستقیم نشان می دهند، همچنین این گونه کودکان بیشتر اطمینان دارند که راه حلهای پرخاشگری آنان به پیامدهای مثبت منجر خواهد شد. شواهد نشان می دهند حتی زمانی که کودکان پرخاشگر پاسخ های مثبت را انتخاب می کنند مهارت کمتری در انجام آن رفتارها دارند (تیلور و نواکو ، ۲۰۰۵). در زمینه پیشگیری از رفتار پرخاشگرانه، سه ساز و کار مهم مطرح است که عبارتند از: تخلیه هیجانی، تنبه و آموزش کنترل خشم (کراهه، ترجمه نظری نژاد، ۰ ۱۳۹). راهبردهای درمانی موفق برای کودکان و نوجوانان، راهبردهایی هستند که بر مشکلات رفتاری ناشی از تعامل والدین کودک برای نمونه، راهبرد آموزش والدین، رفتار درمانی خانواده ) با آموزش مهارتهای حل مسئله و آموزش مهار خشم در کودکان تکیه می کنتقاد دیگر رهیافت های درمانی مورد استفاده برای کودکان دارای مشکلات رفتاری، شامل رهیافت هایی میشود که بر والدین متمرکز است. این قبیل رهیافت ها بر آموزش والدین مبنی بر تقویت رفتارهای مطلوب و نادیده گرفت رفتارهای نامطلوب تکیه می کنند (منا، ترجمه به پژوه، ۱۳۸۹). یکی دیگر از راهبردهای درمانی جال یاد و موثر مورد استفاده برای کودکان بازی درمانی است. این شیوه به کودکان کمک می کند تا احساسات منفی و رویدادهای ناراحت کننده ای را که نتوانسته اند با آن ها کنار بیایند، بیان کنند. به جای استفاده از روش های درمانی رایج زرگسالان مانند گفت و گو و توضیح دربارهی چیزی که سبب ناراحتی آن ها شده است، از بازی برای برقراری ارتباط به شیوه ی خود بهره می گیرند، بدون آنکه احساس کنند دار تاله بازجویی با تهدید می شوند اغلب کودکان فاقد مهارت های کلامی لازم برای بیان اضطراب ها و ترس ها هس تند و بازی درمانی جایگزینی مناسب برای درمان گفتگویی است (کریستین ، ۲۰۰۸). بازی وسیله ای طبیعی برای بیان و اظهار وجود کودک است. اما علیرغم بروز آشکار کودک، بزرگسالان در بسیاری از مواقع قادر به درک احساسات و پاسخگویی مؤثر به آنها نمی باشند . بنابراین شکاف ارلطی بین کودک و بزرگسالان عمیق می شود در اینجاست که بازی می تواند به منظور برقرار ساختن ارتباط درمانی به کار رود و بزرگسالان می توانند از این طریق به دنیای درونی کودک را با بند و با شناخت بهتر و بیشتر به مشکلات آنها پی ببرند و بدین وسیله نه تنها می توان کودک را در کاهش علائم بالینی کمک نمود بلکه می توان موانع رشد کودک را مرتفع ساخت ( محمد اسماعیل، ۱۳۸۹). بازی افکار درونی کودک با دنیای خارجی او را مرتبط می سازد و باعث می شود که کودک بتواند اشیای خارجی را تحت کنترل در آورد. بازی به کودک اجازه می دهد تا تجربیات، افکار، احساسات و تمایلاتی را که برای او نهد. بد کننده هستند نشان دهد(وتینگتن وهالان و ۲۰۰۸).قدرت درمانی که در بازی درمانی نهفته است به طرق گوناگون مورد استفاده قرار می گیرد. درمانگران از طریق بازی به کودکانی که مهارت های اجتماعی با عاطفی شان ضعیف است رفتارهای ساز گارائه تری را می آموزند. در جوامع پیچیده کنوئی دشوار های رفتاری و مشکلات سازگاری کو کان و نوجوانان در خانه و مدرسه از عمده مسایلی است که والدین و سایر افراد مرتبط با آنها را شدیدا گرفتار کرده است و بسیاری از کودکان به سبب ناسازگاری های گوناگون نمی توانتاد همگام با استعداد و توانایی خود پیشرفت کنند، لذا مطالعه مراحل رشدی و اختلالات آن در دوران کودکی به عنوان زیرینای شخصیت بهنجار و نابهنجار و شناسایی یک مداخله مؤثر می تواند بسیار مؤثر و ارزشمند باشد.با توجه به حساسیت این مرحله رشدی و نتایج یافته های پژوهشی مبتنی بر مفید بودن روش بازی درمانی در کاهش انواع اختلالات شایع دوران کودکی پژوهش حاضر با طرح این سوال که آیا با زی درمانی کاهش مشکلات پرخاشگری کودکان را موجب می شود؟» با به کارگیری تکنیک های بازی درمانی گروهش تاثیر این شیوه درمانی را در مورد فوق بررسی می کند.