وهاب محمدپور هستم، فارغ التحصیل روانشناسی بالینی کودک و نوجوان در مقطع کارشناسی ارشد از دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه تبریز در سال ۱۳۹۰، پایان نامه ی اینجانب تحت عنوان “اثر بخشی الگو دهی ویدیوئی بر تعاملات اجتماعی و مهارت های خودیاری کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم” می باشد که در ادامه بخشی از آن را مطالعه می کنید:

دانشگاه تبریز

دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی

پایان نامه جهت دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته روانشناسی بالینی کودک و نوجوان

عنوان:

اثر بخشی الگو دهی ویدیوئی بر تعاملات اجتماعی و مهارت های خودیاری کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم

استاد راهنما:

دکتر جلیل باباپور خیرالدین

استاد مشاور:

دکتر عباس بخشی پور رودسری

پزوهشگر:

وهاب محمدپور

دی ماه ۱۳۹۰

فهرست مطالب

عنوان

فصل اول: کلیات پژوهشی

مقدمه

بیان مساله

اهمیت و ضرورت پڑوهش

هدف های پژوهش

هدف کلی

اهداف اختصاصی

فرضیه های پژوهش

تعاریف مفهومی و کاربردی متغیرها

روش الگودهی ویدئویی

مهارت های خود باری

تعامل اجتماعی

فصل دوم: پیشینه پژوهش

اوتیسم

علائم اوتیسم

تعامل اجتماعی

ارتباط

رفتار های قالبی و تکراری

سایر علائم اوتیسم

نظریه های علت شناسی اختلال اوتیسم

رویکرد روان پویشی

رویکرد زیست شناختی

عوامل ژنتیکی

عوامل پاتوفیزیولوژیک

رویکرد شناختی

غربال گری

تشخیص

شیوع درمان

رویکرد تحلیل کاربردی رفتار

سیستم ارتباط بر مبنای مبادله تصویر

برنامه آموزشی سان – رایز

برنامه تیچ

روش های توان بخشی

درمان های دارویی – غذایی

روش الگودهی ویدئویی

فصل سوم: روش پژوهش

نوع و طرح پژوهش

شرکت کنندگان پژوهش

ابزارهای پژوهش

روش اجرا

روش تجزیه و تحلیل داده ها

فصل چهارم: یافته های پژوهش

داده های جمعیت شناختی

شرح حال آزمودنی ها

آزمون فرضیه های پژوهش

فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری

نتیجه گیری و بحث

محدودیت ها

پیشنهادات

فهرست منابع

چکیده:

مقدمه: اختلال طیف اوتیسم اختلال فراگیر رشدی است که با مشکلات اجتماعی، محدودیت های ارتباطی و رفتارها و علایق محدود شده مشخص می شود. پژوهش حاضر با هدف بررسی اثربخشی روش الگودهی ویدئویی بر تعاملات | اجتماعی و مهارتهای خودیاری کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم انجام شد روش: این پژوهش از نوع آزمایشی تک موردی می باشد. شرکت کنندگان پژوهش را ۴ کودک مبتلا به اختلال طیف | اوتیسم خفیف تا متوسط تشکیل دادند. ابزارهای پژوهش، مقیاس درجه بندی اونیسم کودکان و چک لیست مهارتهای مراقبت از خویشتن بودند. برای تجزیه و تحلیل داده ها از تحلیل نموداری و ترسیمی استفاده شد. نتایج: یافته های پژوهش نشان داد که روند درمان باعث افزایش مهارت های خودیاری شستن دست و صورت، خشک کردن دست و صورت با حوله، مسواک زدن دندانها، پوشیدن و در آوردن لباس و افزایش تعاملات اجتماعی به شکل نگاه مستقیم به چشم ها، بازی با تشک قنبری: بازی با مکعب های ساخت و کاهش زمان درگیر شدن در بازی با تشک فتری و مکعب ساخت شده است. بر اساس نتایج بدست آمده می توان گفت که الگودهی ویدئویی در افزایش تعاملات اجتماعی و مهارتهای خودیاری کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم روش موثری می باشد.

واژگان کلیدی: الگودهی ویدئویی، تعاملات اجتماعی، مهارت های خودیاری

مقدمه:

اختلال های فراگیر رشد با آسیب شدید گسترده ی زمینه های گوناگون مشخص می شوند مانند: اختلال در تعامل اجتماعی متقابل، مهارت های ارتباطی، یا وجود رفتار، علایق و فعالیت های کلیشه ای، اختلال های کیفی که این وضعیت ها را روشن می کنند، با توجه به سطح رشد و سن عقلی فرد تفاوتهای آشکار دارند (انجمن روانپزشکی آمریکا، ۲۰۰۰). کودکان مبتلا به اختلالات فراگیر رشد اغلب علاقه شدید و منحصر به فردی نسبت به طیف محدودی از فعالیتها نشان می دهتاد، در مقابل تغییر مقاومت می کنند و حساسیت و پاسخ دهی مناسبی نسبت به محیط اجتماعی ششان نمی دهند. این اختلال عموما بر جنبه های متعددی از رشد تأثیر می گذارند و با تظاهر در اوایل زندگی منجر به کژکاری پایدار می شوند. در راهنمای تشخیص و آماری اختلالات روانی – نسخه تجدید نظر شده (IV – TR – DSM) پنج اختلال فراگیر رشد ذکر شده است: اختلال در خودماندگی، اختلال رت، اختلالات فروپاشنده کودکی و اختلال آسپرگر و اختلال فراگیر رشد که به گونه ای دیگر مشخص نشده است. به نظر می رساد اختلال رث منحصرا در دختران بروز می کند، وجوه مشخصه این اختلال عبارتند از رشد طبیعی حداقل به مدت ۶ ماه، حرکات قالبی دست، فقدان حرکات هدفدار، کاهش مشغله اجتماعی، هماهنگی ضعیف و کاهش کاربرد زیائی، در اختلال فروپاشنده دوران کودکی فرایند رشد در دو سال اول زندگی طبیعی است و پس از آن کودک در دو یا چند زمینه زیر مهارتهای کسب شده فیلی را از دست می دهد. کاربرد زبان، حساسیت اجتماعی، بازی، مهارتهای حرکتی و کنترل روده یا مثانه. اختلال آسپرگر حالتی است که در آن وابستگی اجتماعی مختل شده و الگوهای رفتاری قالبی و تکراری بروز می کند بدون آنکه رشد زبان تأخیر داشته باشد. توانایی های شناختی و مهارتهای انطباقی کودک در اختلال آسپرگر طبیعی هستند (کاپلان و سادوک ۲۰۰۷).در این فصل، نخست به بحث و بررسی درباره مساله، اهمیت و ضرورت و سپس هدف های کلی و جزئی، فرقه ها، متغیرها و تعاریف مفهومی و عملیاتی متغیرها پرداخته شده است. در فصل دوم، به بیان بنیان نظری پژوهش و بحث درباره ی پژوهش های انجام شده در زمینه ی پژوهش حاضر پرداخته شده و در فصل سوم به بحث دربارهی روش شناسی پژوهش و در فصل چهارم به بررسی یافته های پژوهش و در پایان، در فصل پنجم به بحث و نتیجه گیری در مورد بافته های بدست آمده پرداخته شده است.

بیان مساله

یکی از اختلالات فراگیر رشد، اختلال اوتیسم است که مشخصه اصلی آن عبارت است از رشد نا بهنجار یا مختل قابل توجه در ارتباط، تعامل اجتماعی و محدودیت چشمگیر فعالیتها و علایق جلوه های این اختلال با توجه به سطح رشد و سن تقویمی فرد بسیار متفاوت است. اختلال اوتیستیک را گاهی اوتیسم شیر خوارگی و یا اوتیسم کانر نامگذاری کرده اند. در این اختلال، تعامل اجتماعی به شدت و به شکلی دیرپا آسیب می بیند، ممکن است در به کار گیری رفتار های غیر کلامی معاد (مانند نگاه رودرو، بیان چهره ای، اطوار و حرکات بیانگر بائی) برای تنظیم تعامل اجتماعی و ایجاد ارتباط با همسالان – که در سنین مختلف شکل های متفاوتی دارد نسبت به سطح رشد کودک تارسایی وجود داشته باشد. اختلال در ارتباطات نیز قابل توجه و دیر پا بوده و بر مهارتهای کلامی و غیر کلامی کودک تأثیر می گذارد. امکان دارد که فاقد رشد زبان محاوره ای باشند و با رشد آن با تأخیر انجام شود. کودکانی که تکلم دارند ممکن است در توانایی شروع مکالمه با دیگران و حفظ تداوم آن به شادات مشکل داشته باشند با زبان را به شیوه ی خاص و با به صورت کلیشهای بکار برند. کودکان اوتیستیک الگوهای رفتاری و علاین و فعالیتهای کلیشه ای تکراری و محدود دارند. ممکن است نوعی اشتغال فکری گسترده با یک با بیش از یک الگوی علاقهی کلیشه ای و محدود که از لحاظ شدت و با تمرکز نابهنجار است، وجود داشته باشد (انجمن روانپزشکی آمریکا، ۲۰۰۰).بازی کردن این کودکان دارای یک جشه یکنواخت و تکرار شونده هست که به نظر می رسد که هیچ منظوریرا برآورده می سازد. بیشتر بچه ها خود را با اشیا نی جان سرگرم می سازند و از اشیایی که به دور خودشان می چرخند خوششان می آید و هرگز با بچه های دیگر بازی نمی کند و یا کودک ممکن است به منظور بازی کردن خود را به طور مرتب تکان تکان دهد (فریتزر ،۲۰۰۳). یک کودک غیر اوتیستیک به بازی با اشیا و اسباب بازی ها علاقمند است. اما در یک کودک اوتیستیک از حدود ۱۸ ماهگی والدین متوجه می شوند که فرزندشان به بازی با وسایلش علاقه نشان نمی دهد و با اینکه به خط خطی کردن ماشینش بیشتر از بازی با آن علاقه دارد (ناصح، ۱۳۸۸).اختلال در تعامل اجتماعی به عنوان یکی از نقایص مرکزی کودکان دچار اختلال طیف اوتیسم شناسایی شده است (وایت، کئونیگ و شاهیل ، ۲۰۰۷). کودکان اوتیستیک وابستگی معمول نسبت به پدر و مادر و سایر افراد را نشان نمی دهند. در شیرخوارگی لبخند اجتماعی و حالت انتظار برای در آغوش گرفته شدن در برخورد با شخص بالغ وجود ندارد. تماس چشمی غیر عادی (کمتر از حد معمول) یا ضعیف شایع است. در رشد کودکان در محمود مانده و فشار دلبستگی وجود ندارد و ناتوانی نسبتا زودرس در پیوند با یک شخص خاص دیده می شود (البته فقدان کامل و فشار دلبستگی در همه موارد دیده نمی شود). غالبا به نظر می رسد که این کودکان قادر به شناسایی با تفکیک مهم ترین اشخاص زندگی خود مثل پدر و مادر، خواهر و برادر با معلم نیستند و هنگامی که در یک محیط تاآشنا با افراد غربیه تنها بمانند ممکن است احساس اضطراب جدایی نکنند. وقتی کودکان در خودمانده به سن مدرسه می رسستناد کناره گیری آنها ممکن است کاهش یابد با چندان آشکار نباشد (به خصوص در کودکانی که عملکرد بهتری داشته اند). در عوض ممکن است تا توانی آنها در بازی با همسالان و پیدا کردن دوست، ناشی گری و عدم تناسب اجتماعی و به خصوص ناتوانی در دستیابی به حس همدلی، مشهود باشد. این کودکان نمی توانند حالت روانی یا احساسات اطرافیان خود را دریابند. به عبارت دیگر، قادر نیستند انگیزه با قصد دیگران را تشخیص دهند و به همین دلیل قادر به همدلی با دیگران نیستند. این فقدان نظریه (تئوری ذهن سبب می شود این افراد توانستند رفتار اجتماعی دیگران را تفسیر کنند و منجر به کمبود روابط متقابل اجتماعی می شود (کاپلان و سادوک، ۲۰۰۷)بسیاری از افراد مبتلا به اوتیسم نقایص چشمگیری در رشد مهارتهای خودیاری شان همانند تقص شان در کنش اجتماعی، رفتاری و ارتباطی شان تجربه می کنند. مهارتهای خود پاری اهمیت کلیدی دارند، چون که آن ها برای حفظ سلامتی و بهر پسنی مبانی هستند و پایه ای برای مهارت های اساسی دیگر شکل می دهند (اندرسون جاپلونسکی، ثومپر و مادوس کتاب، ۲۰۰۷). مهارت های خود پاری مهارت ها و وظایفی هستند که فرد در طول روز به آنها می پردازد و امور روزمره زندگی افراد را تشکیل می دهند. این فعالیت ها شامل لباس پوشیدن، شستن دست و صورت، در آوردن لباس پوشیدن کفش، غذا خوردن، مسواک زدن، استحمام، رفتن به توالت و … می باشد (فرهبد، ۱۳۸۴). اغلب کودکان مهارت های خود پاری را از طریق مشاهده و تقلید و آموزش حداقلی توسط معلم با والدینشان باد می گیرند. آن ها تشویق می شوند تا خودشان این کارها را انجام دهند. آنها از منافع اجتماعی این کار آگاه هستند و می دانند که چگونه تقلید کنند. در مقابل، بسیاری از افراد مبتلا به اوتیسم به علت تفاص شان در زبان و مهارت های توجه، رفتارهای خود از از گرانه و با آسیب حواس، به آموزش منظم و گاهی اوقات فشرده مهارتهای خود یاری نیاز دارند. افراد مبتلا به اوتیسم ترغیب اجتماعی دیگران را درک نمی کنند. به هر حال، این تقاص و مشکلات مرتبط با اختلال اوتیسم، نباید جلوی اکتساب مهارتهای خود یاری را بگیرند و ایجاد فعالیتهای خودیاری کارکردی و هدفمند برای افراد اوتیستیک اهمیت دارد (دپالما و ویلر، ۱۹۹۱). امروزه از روش های درمانی مختلفی تطیر تحلیل رفتار کاربردی (ABA)، داستانهای اجتماعی ، سیستم ارتباط بر مبنای مبادلهی تصویر (PECS). و دارو درمانی (مثل ریسپریدون، اولانزاپین) در کار با کودکان اوتیستیک استفاده می شود (واقعی، ۱۳۸۷). یکی از درمان های نوین و کوتاه مدت روش الگودهی ویدئویی می باشد. الگودهی ویدئویی یک مداخله دارای اعتبار خوب مستند شده در علوم رفتاری می باشد که برای اهداف گوناگون رفتاری در زمینه های بسیاری از عملکرد ها شامل زبان، رفتار اجتماعی، بازی، مهارت های انطباقی و تحصیلی استفاده شده است (کوربت و عبدالله، ۲۰۰۵). الگودهی ویدئویی مداخله رفتاری نوید بخشی است که کاربردهای فراوانی برای دانش آموزان دارای اختلال طیف اوتیسم (ASD) دارد. الگودهی ویدئویی از راهنما های دیداری استفاده می کند و راهبرد مناسبی برای تعلیم کودکان دچار ASD، که اغلب بادگیرندگان دیداری هستند می باشد، و الگودهی، یک راهبرد مبتنی بر مدرک که در تمامی سین و جمعیت ها موثر است می باشد. در سه دهه گذشته، تحقیقات نشان داده اند که الگودهی ویدیویی می تواند ابزار ارزشمندی برای تعلیم کودکان دچار ASD در مهارت های گوناگون باشد، و اینکه هرگاه یک مهارت از طریق این رویکرد آموخته شده است، آن مهارت برای زمان طولانی باقی مانده است و به دیگر زمینه ها نیز تعمیم یافته است. تحقیقات اخیر الگودهی ویدئویی را به عنوان یک مداخله مبتنی بر مدرک، که کاربردهایی برای کار با کودکان دچار ASD در محیط مدرسه دارد را بیان کرده اند (بلینی و آکولیان ، ۲۰۰۷). مک کوی و هرمانس (۲۰۰۷) کارایی تسی انواع مختلف مدل ها را بررسی کردند و یافتند که همه انواع مدل ها اثر بخش هستند، اما برخی از آن ها نسبت به دیگران اثربخش تر هستند. به نظر می رسد مدل های همتایان و خود، اثربخشی بیشتری را در الگودهی ویدئویی برای افراد دچار اختلال طیف اوتیسم دارند.از آن جا که یافتن شیوه های درمانی کوتاه مدت و کار و موثر از جمله ضرورت های پژوهش در حوزه درمان می باشد و اینکه شیوه درمانی الگودهی ویدئویی جزو درمان های کوتاه مدت و توین به شمار می رود، انجام پژوهش در زمینه اثربخشی روش الگودهی ویدئویی می تواند از اهمیت برخوردار باشد. پژوهش حاضر با هدف بررسی اثربخشی روش الگودهی ویدئویی بر تعاملات اجتماعی و مهارت های خود باری کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم انجام شد.

۱ – ۳ اهمیت و ضرورت پڑژوهش

اختلال اوتیستیک به دلیل برخورداری از چندین ویژگی مانند در بر داشتن طیف متنوعی از ناهنجاریهای زبانی، ارتباطی، رفتاری، اجتماعی و همچنین تشخیص دیر هنگام و دشوار، بروز علایم بعد از یک دوره طبیعی و نرمال رشد کودک، فقدان درمانهای قطعی و موثر، پیش آگهی نه چندان مطلوب، می تواند فشار هایروانی گوناگونی را بر خانواده و نزدیکان کودک تحمیل کند (رافعی، ۱۳۸۷).سال های زیادی است که والدین، معلمان و درمانگران به صورت فعالی است که طیف وسیعی از رویکردهای درمان و آموزش افراد دچار اختلال طیف اوتیسم (ASD) را دنبال کرده اند. ماهیت گیج کننده رفتارهای مرتبط با ASD بویژه آنهایی که مرتبط به زبان، مهارتهای اجتماعی و توجه کردن به کارها است، یک منبع تامیدی برای خانواده ها و متخصصین بوده است. در حال حاضر، وضعیت درمان گیج کننده باقی مانده است. یک نوع نسبتا جدیدی از درمان ها که امیدها را برای افراد مبتلا به ASD نگه داشته است بر روی استفاده از ویدئو متمرکز شده است و نشان داده شده است که الگودهی ویدئویی یک روش آموزشی موثری برای افراد مبتلا به ASD می باشد (باگی، هومز، الیزابت و ویلیامز، ۲۰۰۹). کسب مهارت ها با استفاده از الگودهی ویدئویی در مقایسه با دیگر روش های مداخلهای خیلی سریع می باشد و نیازمند زمان و منابع انسانی محدودی می باشد (کوریت، ۲۰۰۳). چارنوب – کریستی و دانشور ( ۲۰۰۳) نشان دادند که الگودهی ویدئویی یک ابزار موثر و سریع برای آموزش دیدگاه گیری در کودکان اور تیستیک می باشد و هم در تعمیم پاسخ و هم محرک نتیجه بخش می باشد.با توجه به موارد مرور شده و از آنجا که بافت شیوه های درمانی کوتاه مدت و کارا و موثر از جمله ضرورت های پژوهش در حوزه درمان می باشد و اینکه شیوه درمانی الگودهی ویدئویی جزو درمان های کوتاه مدت و نوین به شمار می رود، انجام پژوهش در زمینه اثربخشی روش الگودهی ویدئویی می تواند از اهمیت برخوردار باشد.

هدف های پژوهش

هدف کلی

مشخص کردن اثربخشی الگودهی و پالتویی بر مهارتهای خود پاری و تعاملات اجتماعی کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم

اهداف اختصاصی

۱-تعیین اثربخشی روش الگودهی ویدئویی بر افزایش مهارت خود پاری شستن دست و صورت

۲- تعیین اثربخشی روش الگودهی و پالتویی بر افزایش مهارت خود یاری خنک کردن دست و صورت

٣- تعیین اثربخشی روش الگودهی ویلتویی بر افزایش مهارت خود یاری مسواک زدن دندان ها.

۴- تعیین اثر بخشی روش الگو دهی ویدیوئی بر افزایش مهارت خودیاری پوشیدن پیراهن و شلوار.

۵- تعیین اثربخشی روش الگودهی ویدئویی بر افزایش تعاملات اجتماعی به شکل نگاه مستقیم به چشم ها ۶- تعیین اثربخشی روش الگودهی ویدئویی بر افزایش تعاملات اجتماعی به شکل بازی با تشک فنری

۷- تعیین اثربخشی روش الگودهی ویدئویی بر افزایش تعاملات اجتماعی به شکل بازی با اسباب بازی بازی با مکعب ساخت).

۸- تعیین اثربخشی روش الگودهی ویدئویی بر افزایش تعاملات اجتماعی از طریق کاهش زمان در گیر شدن در بازی با تشک فنری

و تعیین اثر بخشی روش الگودهی ویدئویی بر افزایش تعاملات اجتماعی از طریق کاهش زمان در گیر شدن در بازی با مکعب های ساخت.

فرضیه های پژوهش

١-روش الگودهی ویدئویی موجب افزایش مهارت خود پاری شستن دست و صورت می شود.

۲- روش الگودهی ویدئویی موجب افزایش مهارت خود پاری خشک کردن دست و صورت با حوله

۳- روش الگودهی و پادویی موجب افزایش مهارت خود یاری مسواک زدن دندانها می شود.

۴- روش الگودهی ویدئویی موجب افزایش مهارت خود یاری پوشیدن و در آوردن پیراهن و شلوار

می شود

۵- روش الگودهی و پالتویی موجب افزایش تعاملات اجتماعی به شکل نگاه مستقیم به چشم ها می شود.

۶- روش الگودهی ویدیوئی موجب افزایش تعاملات اجتماعی به شکل بازی با تشک فنری می شود.