محبوبه تقوایی هستم، فارغ التحصیل روانشناسی تربیتی در مقطع کارشناسی ارشد از دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت در سال ۱۳۹۱، پایان نامه ی اینجانب تحت عنوان “اثر بخشی آموزش مادران بر کاهش مشکلات رفتاری کودکان بیش فعال با نقص توجه (ADHD)” می باشد که در ادامه بخشی از آن را مطالعه می کنید:

دانشگاه آزاد اسلامی

واحد مرودشت

دانشکده علوم تربیتی و روان شناسی

پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته روان شناسی تربیتی

عنوان:

اثر بخشی آموزش مادران بر کاهش مشکلات رفتاری کودکان بیش فعال با نقص توجه (ADHD)

استاد راهنما:

دکتر محمد خیر

استاد مشاور:

دکتر نادره سهرابی شکفتی

نگارش:

محبوبه تقوایی

تابستان ۱۳۹۱

فهرست مطالب

عنوان

فصل اول: طرح پژوهش

مقدمه

بیان مسئله

اهمیت و ضرورت پژوهش

اهداف پژوهش

تعاریف نظری و عملیاتی متغیرها

فصل دوم: ادبیات و پیشینه ی پژوهش

الف: مبانی نظری

اختلال بیش فعالی و نقص توجه

ملاک های تشخیصی اختلال بیش فعالی با نقص توجه

خصوصیات عمومی اختلال بیش فعالی و نقص توجه

سیر و پیش آگهی

شیوع

سن اوج تشخیص

مشکلات همراه با بیش فعالی و نقص توجه در کودکان

سبب شناسی

درمان کودکان مبتلا به بیش فعالی با نقص توجه

اثرات بیش فعالی با تقص توجه بر والدین و خانواده ها

رویکردهای نظری

آموزش والدین آموزش والدین بر اساس مدل بارکلی

پرخاشگری

اضطراب

افسردگی

ناسازگاری اجتماعی

رفتار ضد اجتماعی

ب: پیشینه پژوهش

ج: جمع بندی

فرضیه های پژوهش

فصل سوم: روش شناسی پژوهش

روش تحقیق

جامعه آماری

روش نمونه گیری

ابزار جمع آوری داده ها و روایی و پایایی

مقیاس علایم مرضی کودکان

مقیاس رفتاری کودکان راتر فرم والدین

مقیاس درجه بندی کانرز فرم والدین

روش اجرای پژوهش

روش تجزیه و تحلیل آماری داده ها

ملاحظات اخلاقی

فصل چهارم: یافته های پژوهش و تجزیه و تحلیل آن ها

فرضیه اول پژوهش

فرضیه دوم پژوهش

فرضیه سوم پژوهش

فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری

خلاصه تحقیق

بحث و نتیجه گیری

دستاوردهای اصلی پژوهش

محدودیت های پژوهش

پیشنهاد های کاربردی

پیشنهاد های پژوهشی

منابع فارسی

منابع لاتین

پیوست الف) مقیاس علایم مرضی کودکان

پیوست ب) مقیاس رفتاری کودکان راتر فرم والدین

پیوست ج) مقیاس درجه بندی کاترز فرم والدین

چکیده

پژوهش حاضر با هدف اثربخشی آموزش مادران بر کاهش مشکلات رفتاری کودکان بیش فعال با نقص توجه با توجه به جنسیت آنان انجام شد. بدین منظور از بین کلیه کودکان مبتلا به بیش فعالی با نقص توجه که به چند مرکز مشاوره مراجعه کرده بودند به روش نمونه گیری در دسترس ۶۰ نفر از مادران این کودکان انتخاب شدند و آنها به طور تصادفی در دو گروه ۳۰ نفری آزمایش و کنترل قرار گرفتند. از اعضای گروه آزمایش و کنترل بر اساس مقباس رفتاری رانر فرم والدین و مقباس علایم مرضی کودکان، پیش آزمون گرفته شد. سپس افراد گروه آزمایش در طی ۹ جلسه که در هفته ۲ جلسه ۹۰ دقیقه ای برگزار شد، آموزش دیدند. پس از اتمام این دوره از هر دو گروه آزمایش و کنترل پس آزمون گرفته شد. سپس داده های گردآوری شده با استفاده روش آماری تحلیل کوواریانس مورد تجزیه و تحلیل فرار گرفت.نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل داده ها نشان دادند که آموزش به مادران با استفاده از مدل بار کلی موجب کاهش مشکلات رفتاری کودکان (اعم از دختران و پسران بیش فعال بانقص توجه شده است و این مداخله می تواند به طور مستقل با در کنار برنامه های مشاوره با دارو درمانی سودمند واقع شود، نتایج با توجه به تحقیقات پیشین مورد بحث قرار گرفت و پیشنهادات کاربردی و پژوهشی ارایه گردید.

کلید واژه ها: اختلال بیش فعالی با تقص توجه- مشکلات رفتاری کودکان

مقدمه

قرن جدید شاهد دگرگونی های عمیقی در نیازهای مربوط به بهداشت و سلامت مردم است اگرچه گسترش امکانات جدید، امکان افزایش طول عمر مردم را فراهم کرده است، اما ابعاد وسیع مسایل موجود در جوامع، به ویژه در کشورهای در حال توسعه، مشکلات جدی و قابل تعمقی برای برنامه ریزان بهداشت و سلامت، فراهم نموده و لزوم شناخت وضعیت موجود را به الزامی غیر قابل چشم پوشی بدل کرده است. بر اساس گزارشی که موری و لوپز (۱۹۹۶) تهیه کردند و با استناد به گزارش سازمان بهداشت جهانی تا سال ۲۰۲۰، بیماری های روانی در زمره بیماری های اصلی و ناتوان کننده قرار خواهند گرفت (صابری، ۱۳۸۷).بدیهی است مشکلات کودکان جهان به سرعت در حال افزایش و نیازمند توجه جدی است بنابراین باید عواملی که باعث افزایش مشکلات کودکان می شود را بررسی کرد و به دنبال راه هایی بود تا خانواده و جامعه به این کودکان کمک کنند (سجادی، ۱۳۸۹).مشکلات هیجانی- رفتاری به شرایطی اطلاق می شود که در آن پاسخ های هیجانی و رفتاری در مدرسه با هنجارهای فرهنگی، سنی و قومی تفاوت داشته باشد، به طوری که بر عملکرد تحصیلی فرد، مراقبت از خود، روابط اجتماعی، سازگاری فردی، رفتار در کلاس و سازگاری در محیط کار نیز تأثیر منفی بگذارد (شورای کودکان استثنایی، ۱۹۹۱)کودکان با اختلال های رفتاری مشکلات گوناگونی دارند. این کودکان دارای فراخنای توجه کوتاهی هستند. عزت نفس پایینی دارند. در ارتباط با اعضای خانواده، اطرافیان و مردم مشکل دارند و به آسانی تاگام می شوند. تکانشگری ، بی قراری و پیش فعالی، پرخاشگری ، ناسازگاری های اجتماعی، رفتار های ضد اجتماعی، افسردگی، عملکرد ضعیف، ادراک ضعیف از خودکارآمدی و شایستگی اجتماعی نیز از ویژگی های کودکان و نوجوانان دارای اختلال های رفتاری است (انجمن روان پزشکی آمریکا، ۲۰۰۰)همچنین خودآزاری، دیگر آزاری، تخریب محیط، نافرمانی، حرکات و گفتار کلیشه ای و گوشه گیری از دیگر ویژگی های کودکان و نوجوانان دارای اختلال های رفتاری است (فارل . ۲۰۰۶).این قبیل الگو های رفتاری در کودکان مبتلا به اختلال های رفتاری در خانه، مدرسه و در برخورد با همسالان دیده می شود. اگر این الگو ها تداوم یابند، ممکن است منجر به مشکلات عمده ای در سازگاری شوند و از کیفیت زندگی بکاهند (شجاعی، همتی علمدار لو، مرادی، دهشیری، ۱۳۸۷). وضعیت اقتصادی – اجتماعی ضعیف، عدم شایستگی اجتماعی، سوءاستفاده از کودک، تعداد زیاد أعضای خانواده، مشکلات زناشویی از قبیل: جدایی، طلاق، اختلافات خانوادگی، ناسازگاری والدین و خشونت خانوادگی و مشکلات والدین از قبیل: مشکلات و بیماری های روانی، جسمانی و رفتارهای بزهکارانه از جمله عوامل خطر ساز ابتلای کودکان و نوجوانان به اختلال های رفتاری هستند (گونی ، بلک و بالدوین ،۱۹۹۸).شایع ترین اختلال عصبی- رفتاری دوران کودکی، اختلال بیش فعالی با نقص توجه است که بیش از سایر اختلالات رفتاری دیگر تشخیص داده می شود. با وجود افزایش قابل توجه تحقیقات در مورد این اختلال در چند دهه گذشته و با وجود پیشرفتهای رخ داده در زمینه سنجش، تشخیص و درمان کودکان و بزرگسالان دچار اختلال بیش فعالی با نقص توجه ،هنوز در مورد این اختلال، اختلاف نظرهایی وجود دارد.سنجش و درمان این اختلال در کودکان کار پیچیده و پرمخاطرهای است. اختلال بیش فعالی با نفس توجه اختلال ناهمگنی است که در بسیاری از موارد، در همان اوایل کودکی شروع می شود، بسیاری از کار کردهای کودک را تحت تأثیر قرار میدهد و گاهی اوقات نا نوجوانی و بزرگسالی ادامه می یابد (بار کلی ، ۱۹۹۸a به نقل از گوردون، ۲۰۰۳، ترجمه فیروزبخت، ۱۳۸۴).تأثیر کودک مبتلا به بیش فعالی با تقص توجه بر روی خانواده ها نیز کاملا بارز و مشخص است. بنابراین به دلایل تعداد و تنوع مشکلات این کودکان در حوزه های مختلف، رویکردهای درمانی متفاوتی ارائه شده اند که در میان آنها، آموزش خانواده، به دلیل ویژگیهای منحصر به فرد خود بر سایر روش ها برتری دارد. در این نوع درمان، برنامهی اصلاح رفتار کودک در محیط طبیعی منزل و توسط والدین که بیشترین تعامل را با او دارند، اجرا می گردد (زرگری نژاد، یکه یزدان دوست، ۱۳۸۵). به نظر هربرت (۱۹۸۷)، هدف آموزش والدین توجه دادن والدین به نقش آنها در اصلاح رفتار فرزندانشان است. در مقایسه با خدمات کلینیکی که روان شناس در موقعیت و زمان محدودی می تواند تاثیر درمانی ایجاد کند، چنانچه آموزش والدین منتقل شود، میزان تأثیر آن در اصلاح رفتار کودک به موقعیت خانوادگی تعمیم می باید زیرا در غیر این صورت، تضمینی برای اصلاح رفتار کودک نخواهد بود. بنابر این درگیر شدن والدین و به ویژه مادر در جریان درمان، یک ضرورت اجتناب ناپذیر است و باید تلاش شود اصلاح لازم در محیط زندگی طبیعی کودک به وجود آید، نه این که کودک از محیط طبیعی زندگی خانوادگی خود جدا شود ( کلانتری، عابدی، ۱۳۷۷). به طور خلاصه مشکلات رفتاری همه جنبه های زندگی فردی و اجتماعی این کودکان را تحت تأثیر قرار می دهد. بنابراین، عدم توجه کافی به مسایل بهداشت روان کودکان می تواند به شیوع بیشتر و مزمن شدن اختلال های آنها منجر شود. با توجه به اهمیت این مسایل، هر گونه تلاشی که در راستای شناسایی، تشخیص و پیشگیری و کنترل و درمان اختلال های رفتاری و روانی صورت گیرد و بهداشت روانی جامعه را ارتقا بخشد ارزشمند است.

بیان مسئله

کودکی دوره شکل گیری شخصیت و الگوهای رفتاری بزرگسالی و در عین حال دوره آسیب پذیری نسبت به مشکلات مختلف است. وجود مشکلات در دوران کودکی و نوجوانی در عین حال که به خودی خود مهم هستند، اغلب بروز مشکلات بعدی را نیز پیش بینی می کنند (سارسون، ساراسون، ۲۰۰۵، ترجمه نجاریان، دهقانی، داوودی، ۱۳۹۰).اختلال های رفتاری کودکان، اختلال های شایع و ناتوان کننده ای هستند که برای معلمان خانواده و خود کودکان مشکلات بسیاری را ایجاد می کنند و با بسیاری از معضلات اجتماعی همراهند. محققان دریافته اند که اختلال های رفتاری نخستین بار در سال های آغازین دوره ابتدایی مشاهده می شوند (یوسفی، ۱۳۷۶)اغلب کودکان و نوجوانان با اختلالات رفتاری، احساسات منفی دارند و با دیگران بد رفتار می کنند. در بیشتر موارد، معلم ها و همکلاسی ها، آنان را طرد می کنند و در نتیجه فرصت های آموزشی آنها کاهش می یابد (براون و پرسی، ۲۰۰۷). از سوی دیگر انزوای اجتماعی این کودکان، موجبات پرخاشگری هر چه بیشتر آنان را فراهم می آورد. کودکان و نوجوانان با اختلالات رفتاری، معمولا محبوبیت ندارند. مجموعه این عوامل، این کودکان را در معرض خطر بروز رفتارهای ضد اجتماعی، فرار می دهند (کافمن، ۲۰۰۱) همه مشکلات هیجانی و رفتاری با یکدیگر رابطه دارند و به ندرت می توان کودک یا نوجوانی را یافت که فقط یک مشکل رفتاری داشته باشد (تنکر سلی، لندروم ۱۹۹۷) با وجود مشکلات بسیاری که این افراد با آن مواجه اند، بیشتر آنها تا سال ها پس از ورود به مدرسه، شناسایی نمی شوند و تحت آموزش ویژه قرار نمی گیرند، مگر این که اختلال رفتاری و مشکلات تحصیلی آنان شدید شود (دانکن، فورنس، و هارت سو، ۱۹۹۵ به نقل از غباری یتاب، پرند، حسین خانزاده، فیروزجاه، موللی، نعمتی، ۱۳۸۸)شایع ترین مشکلاتی که در افراد با اختلالات رفتاری مشاهده می شود مسائلی نظیر:بیش فعالی وعدم توجه، پرخاشگری و رفتار های ایذایی، اضطراب و افسردگی و … است. اختلال بیش فعالی با نقص توجه. شایع ترین اختلال رفتاری دوران کودکی است و هنوز هم یکی از بالاترین درصد موارد ارجاعی به درمانگاه های مشاوره کودک است (کراتوچویل، موریس، ۱۹۹۹، ترجمه نائینیان و همکاران، ۱۳۸۴) کودکان مبتلا به این اختلال، علاوه بر مشکلات اصلی توجه، تکانشگری و بیش فعالی، به مشکلات وابسته ی قابل توجهی در حوزه های مختلف اجتماعی، تحصیلی، رفتاری، شناختی و هیجانی دچار می شوند. این مشکلات همراه با هم می توانند تأثیر زیادی بر عملکرد روانی- اجتماعی والدین و فرزندان بگذارند (زرگری نژاد، یکه یزدان دوست، ۱۳۸۶).در حال حاضر مداخله هایی که بیشترین تأثیرات را روی کودکان بیش فعال با نقص توجه داشته اند عبارتند از: دارو درمانی، مشاوره و آموزش خانواده در زمینه کنترل کودک و تکنیک های اصلاح رفتار کودک در کلاس درس (کواتوجویل، موریس، ۱۹۹۹، ترجمه نائینیان و همکاران، ۱۳۸۴).تحقیقات نشان می دهند که روابط خانوادگی به طور کل و روابط بین والدین و فرزندان به طور خاص تأثیر عمیقی بر سلامت روانی، فیزیکی، اجتماعی و اقتصادی کودک دارد (کازدین، ویت لی ، ۲۰۰۳). هم چنین تحقیقات انجام شده در قلمرو روابط متقابل والدین و کودکان نشان می دهند که رفتار این کودکان پر والدینشان اثر می کند و رفتار والدین نیز به نوبه خود بر کودک مؤثر است. تأثیر متقابلی که اغلب جنبه تاهوشیار دارد (پاترسن، ۱۹۷۵ به نقل از رضازاده تیتکانلو، ۱۳۸۹).مطالعات انجام شده در ارزیابی مشکلات رفتاری کودکان مبتلا به بیش فعالی با نقص توجه نشان دهنده آن بود که صرفنظر از شدت اختلال نافرمانی مقابله جویی در کودکان مبتلا به بیش فعالی با نقص توجه، والدین این کودکان در مقایسه با گروه کنترل، بیشتر از راهکارهای فرزند پروری منفی استفاده می کنند (جانستون، ۱۹۹۶؛ دالی، تامپسون، سونگا۔ بارک، ۲۰۱۰ ، یوسفیا، سلطانی فر، عبداللهیان، ۲۰۱۱) و اکثریت آن ها روابط منفی والد- کودک را گزارش می کنند (هاروی، دن فورد، ابرهارت و مک کی، یولازیک، فریدمن، ۲۰۰۳؛ سالزادا، ایبرگ، ریچ، کیوریدو، ۲۰۰۴؛ بورگو، میندی، گاتو، ریچر، چیکیرا، بار کر، ۲۰۰۸). بنابراین تشخیص و درمان مشکلات رفتاری کودکان از جنبه های مختلف دارای اهمیت است.ضمن این که میزان شیوع بالای اختلال بیش فعالی با تقص توجه و روند شدت یافتن آن در طول زمان، فشار و هزینه زیادی که بر خانواده ها و خود کودک وارد می کند، بررسی شیوه های مختلف و مؤثر بر کاهش علایم این اختلال ضرورت دارد. در دو دهه گذشته، افسردگی دوران کودکی از توجه فزاینده ای برخوردار بوده است برآوردها چنین است که ۴/ ۱ تا ۵ / ۲ درصد کودکان از لحاظ کلینیکی افسرده هستند (مک کالی، مایرز، میچل، کالدرون، ثلورث، تردر، ۱۹۹۳ به نقل از گورمنت ،۲۰۰۱).کودکان مبتلا به افسردگی بسیار زودرنج، بی تفاوت و پریشان حواسند و کودکان پیش دبستانی افسرده هم تا حدودی به خاطر این که از مهارت های کلامی کافی برای انتقال و بیان احساسات خود برخوردار نیستند، شاید به نظر بیش فعال، پرخاشگر و با لجباز به نظر بیایند (ایلوارد، ۱۹۸۵، رینولدز، ۱۹۹۰؛ به نقل از گورمنت، ۲۰۰۱). افسردگی می تواند تأثیر زیادی بر کارکرد اجتماعی و تحصیلی کودک داشته باشد. بنابراین افسردگی دوران کودکی را باید جدی گرفت (گورمنت، ۲۰۰۱، ترجمه جباری، ۱۳۸۳).از جمله مشکلات رفتاری دیگر اضطراب در کودکان است. کودکان مبتلا به اضطراب اغلب از ناراحتی های بدنی مثل سر درد، معده درد و یا خستگی شکایت می کنند. اضطرابی که کودک تجربه می کنند شاید مربوط به مدرسه باشد، یا خیلی کلی باشد. مثل کودکی که در مورد همه چیز نگران است، با شاید سر منشأ خاصی مثل مشکلات یادگیری با اضطراب جدایی داشته باشد. اختلال اضطراب جدایی در کودکان سنین مدارس ابتدایی بسیار شایع است (گورمنت، ۲۰۰۱).شواهد موجود نشان می دهند که ابتلا به نوعی اختلال اضطرابی با افسردگی در دوران کودکی، احتمال ابتلا به مشکلات مشابه در دوران بزرگسالی را افزایش می دهد (کواکس و دولین، ۱۹۹۸، به نقل از ساراسون، ساراسون، ۲۰۰۵، ترجمه نجاریان، دهقانی، داودی، ۱۳۹۰).بی تردید شیوع پرخاشگری در میان کودکان و نوجوانان، موجب نگرانی بسیاری از خانواده هاء اولیا و مربیان و مسئولان کشور است. گسترش روزافزون این ناهنجاری رفتاری در شکل های گوناگون بر زندگی فردی و اجتماعی انسان ها تأثیرات منفی گذاشته و آرامش و احساس ایمنی را مورد تهدید قرار می دهد (رئیسی، ۱۳۸۲ به نقل از رضایی، چراغی، ۱۳۹۰).پرخاشگری زودهنگام هم گویای مطالبی در مورد آینده است. پژوهش ها بیانگر آن است که واکنش های عصبی زودهنگام در کودکان بین ۶-۴ سالگی پیش بینی کننده ی کار کرد اجتماعی بعدی است (یزنبرگ و دیگران، ۱۹۹۹ به نقل از گورمنت، ۲۰۰۱، ترجمه جباری، ۱۳۸۳).رفتار ضداجتماعی ، الگویی است که معمولا در کودکی شروع شده و غالبا در تمام عمر دوام می یابد. این رفتار یا غیر قانونی یا غیر اخلاقی یا هر دو بوده و به هر حال تخطی از سیستم قانونی جامعه است. از جمله رفتار های ضد اجتماعی، دزدی، فرار از خانه و مدرسه، دروغگویی و تخریب اموال دیگران است. از آن جا که رفتار های ضد اجتماعی از دوران کودکی شروع می شود لذا باید به پیشگیری بزهکاری تمرکز شود. بنابراین هر وسیله ای که بهداشت جسمی و روانی کودکان محروم از نظر اجتماعی – اقتصادی و خانواده آنان را بهبود بخشد، احتمالا می تواند از میزان بزهکاری و خیانت یکاهد (رضایی، سیف نراقی، ۱۳۸۵).همچنین کودکانی که رفتارهای ناسازگاری اجتماعی را مانند جر و بحث های خارج از عرف معمول، کینه توز بودن، به کار بردن کلمات زشت و ناسازگاری با همکلاسان در رابطه با دیگران از خود بروز می دهند، آنها اغلب دارای مهارت های ضعیفی هستند و یک سری رفتارهای تکانشوری (بی اختیاری رفتاری)، رابطه ضعیف با همکلاسی ها و عملکرد ضعیف در مدرسه را نشان می دهند. این کودکان از لحاظ اجتماعی در تعاملاتشان با بزرگسالان احترام نمی گذارند و دارای مشخصاتی چون ضعف در همدلی، توجه اندک به احساسات و خواسته های دیگران و روابط منفی نگر با اطرافیان می باشند. چنین رفتارهایی موجب طرد شدن از سوی همسالان و اطرافیان می شوند که خود باعث ایجاد عدم اعتماد به نفس و اضطراب و یک سری از مشکلات رفتاری دیگر در آنها می شود (رضایی، سیف نراقی، ۱۳۸۵)بررسی های انجام شده تأثیر سودمند داورهای محرک را بر عملکرد مدرسه، تعاملات اجتماعی و علایم رفتاری نشان داده اند، ولی نگرانی والدین و پزشکان به علت عوارض جانبی داروها از یک سو و در دست نبودن یافته های پژوهشی که نشان دهنده تاثیر بلندمدت داروها باشد از سوی دیگر، مشکلاتی را در هنگام تجویز این داروها پدید می آورد (سونوگا و همکاران، ۲۰۰۱) افزون بر آن اگر چه درمان دارویی به بهبود عملکرد روزانه کودکان بیش فعالی با نقص توجه کمک می کند. ولی اگر به تنهایی به کار رود، در بهبود دراز مدت بیماران ائر کمی دارد (ناتان ، ۱۹۹۲).بنابراین روش های درمانی از جمله آموزش والدین ، درمان های شناختی رفتاری و روش های تعدیل رفتار مورد توجه قرار گرفته اند که از میان آن ها آموزش والدین، به خصوص آموزش مادران به دلیل ویژگی های منحصر به فرد خود در سایر روش ها برتری دارد.ادموند (۲۰۰۳) به نقل از میرزاییان، احدی، پاشا شریفی، آزاد، ۱۳۸۵) معتقد است که کلاس های آموزش خانواده تأثیر معناداری بر کاهش نشانه های بیش فعالی با نقص توجه و سلامت روانی مادران دارد. در آموزش والدین به منظور کنترل کودک بر اساس مدل رفتاری، والدین مرکز مداخله هستند. والدین یاد می گیرند راهبردهای کنترل رفتاری کودک را که مبتنی بر اصول رفتاری عامل هستند، اجرا کنند. تعدادی از برنامه های رفتاری کودک برای کودکانی تهیه شده است که بیش فعالی با تقص توجه، اختلال سلوک و اختلال رفتاری نافرمانی را نشان داده اند (بارکلی، ۱۹۸۷؛ فورهند و مک ماهون، ۱۹۸۱؛ گرد و بری، ۱۹۸۶؛ مارلو، رید، پترسون، وین روت، بنک، مک ماهون، ولز، ۱۹۸۹؛ پترسون و همکاران به نقل از محمد اسماعیل، ۱۳۸۴). والدین مهارت هایی را یاد می گیرند تا دستورها را بهبود بخشند، رفتارهای جامعه پسندانه و مناسب خاص را تقویت کنند، رفتارهای نامناسب را نادیده بگیرند و پیامد هایی را برای رفتارهای ضد اجتماعی با مناسب در نظر بگیرند. تحقیقات نشان داده اند که این رویکرد ها توانسته اند در کاهش رفتار های متشکل های خاص در کودکان بیش فعال با نقص توجه و کودکان دارای اختلال سلوک بسیار مؤثر باشد (بار کلی، ۱۹۸۹؛ مک ماهون، ولز، ۱۹۸۹، به نقل از محمد اسماعیل، ۱۳۸۴).اختلال بیش فعالی یا نقص توجه می تواند در سایر حوزه های زندگی و یادگیری کودک اختلال و ناراحتی ایجاد نماید. مثلا دیده شده که در بسیاری از اوقات یک کودک بیش فعال با نقص توجه از نظر تحصیلی هم دچار افت می شود، هر چند از نظر هوشی مشکل خاصی نداشته باشد، از سوی دیگر با افزایش سن و پیشرفت اختلال، اختلال های همراه مانند: اختلال یادگیری ، نافرمانی مقابله ای و اضطرابی افزایش می یابد. (هاورز، ۲۰۰۷ به نقل از برجعلی، علیزاده، احدی، فرخی، سهرابی، محمدی، ۱۳۹۰). برخی عوامل مانند سطوح بالای افسردگی مادر (هارتمن، استیگ، ویستر، استراتون، ۲۰۰۳؛ پرند، افروز، منصور، شکوهی یکتا، ۲۰۱۰ بوسنیا و همکاران، ۲۰۱۱)، تعارضات زناشویی (بارکلی، فیچر، ادلبرک، اسمالیش، ۱۹۹۱) و افزایش الگوهای نامناسب فرزند پروری (یوسفیا و همکاران، ۲۰۱۱)، تداوم اختلالات رفتاری را در کودکان پیش دبستانی پیشگویی می کند (محرری، شهریور، تهرانی دوست، ۱۳۸۸).پس با توجه به این که اختلال های رفتاری، همه جنبه های زندگی فردی و اجتماعی کودکان را تحت تأثیر قرار می دهد، و میزان شیوع نسبتا بالای این اختلال باعث می شود که متخصصان روان شناسی به ارزیابی شایسته این اختلال ها بپردازند و مداخلات درمانی مؤثری را طرح ریزی کنند که به طور قابل ملاحظه ای این اختلالات و کمبودهای مرتبط با آن را بهبود بخشند. بنابراین با توجه به موارد ذکر شده، هدف از پژوهش حاضر، بررسی اثر بخشی آموزش مادران بر کاهش مشکلات رفتاری کودکان بیش فعال با نقص توجه می باشد.

اهمیت و ضرورت پژوهش

با توجه به این که خانواده یک نظام اجتماعی است که اختلال در هر یک از اعضای آن، کل نظام را مختل می کند و این نظام مختل شده به نوبه خود اختلالات مربوط به اعضا را تشدید کرده و مشکلات جدیدی ایجاد می کند (روشن بین، ۲۰۰۷). تحقیقات نشان می دهند که روابط خانوادگی به طور کل و روابط بین والدین و فرزندان به طور خاص، تأثیر عمیقی بر سلامت روانی، فیزیکی، اجتماعی و اقتصادی کودک دارد (کادینه ویت لی، ۲۰۰۳)تعاملات خانوادگی ضعیف، شامل فرزند پروری بی ثبات و مبتنی بر تنبیه، نگرش والدی طرد کننده با سرد، قوانین انضباطی سخت و ناپایدار، دالیستگی تا یمن، تظارت با کنترل ناکافی والدی و اختصاص زمان اندک به کودک و فقدان ارتباط مثبت با او (ساندرز، مارکی دادس، ترنر، ۲۰۰۳، لین گواه، هونورادو، بوش، ۲۰۰۷) به عنوان عوامل خطر پیش بینی کننده در نظر گرفته می شوند که به طور کل کودکان را در معرض خطر بروز رفتارهای پرخاشگرانه قرار میدهند (وبستراستراتون، ۲۰۰۵، به نقل از خیریه، شعیری، آزادفلاح، رسول زاده طباطبایی،۱۳۸۸).تعارض والد کودک عامل پیش بینی کننده مهمی در زمینه مشکلات رفتاری است (ایسنزتات ، ایبرگ، مک نیل، نیو کامپ، فاندر بورک، ۱۹۹۳: هارتمن و همکاران، ۲۰۰۳، هاروی و همکاران، ۲۰۰۳؛ سالزادا و همکاران، ۲۰۰۴؛ بار کلی و همکاران، ۲۰۰۶؛ استرادا، پین سوف ۲۰۰۷؛ مانوس، بایرمیستر، برنال، ۲۰۰۹: هلی، گوپین، گروسمن، کامپ بل، هالپرینگ، ۲۰۱۰ ؛ دالی و همکاران، ۲۰۱۰؛ ایبرگ، یوزینگ، ۲۰۱۰؛ کوهن، هتون، گین، ایبرگ، ۲۰۱۱ یوسفیا و همکاران، ۲۰۱۱).الگو های تشبیه کلامی و جسمانی خشن بخصوص به پرخاشگری و رفتارهای انحرافی در کودکان منجر می گردد. بنابراین احتمالأ حذف روش های تربیتی تنبیهی و خشن و افزایش تعاملات مثبت والد- کودک اثرات مثبتی بر روی مشکلات رفتاری خواهد گذاشت.با توجه به این که بسیاری از کودکانی که در سال های نخستین واجد مشکلات عاطفی و رفتاری هستند، نه تنها به سادگی از آن عبور می کنند، بلکه ممکن است این اختلال تا دوران بلوغ و حتی بزرگسالی نیز تداوم یابد. بر اساس این واقعیت که مشکلات عاطفی و رفتاری اغلب به طور طبیعی کاهش نخواهند یافت و همه جنبه های زندگی فردی و اجتماعی انسان را تحت تأثیر قرار می دهند، بنابراین توجه به ضرورت و اهمیت برنامه ریزی در جهت سلامت روانی دانش آموزان مستلزم شناخت میزان و تنوع مشکلات و عوامل تأثیرگذار است و نظر به این که کودکان آسیب پذیر ترین گروه های اجتماعی هستند اجرای مداخلات درمانی و ترمیمی به موقع و پیشگیری زودهنگام از عوارض ناشی از این اختلال ها مانند افت تحصیلی و با توجه به نیازهای آموزش و پرورش ضروریست (نجفی، فولادچنگ، علیزاده، محمدی فر، ۱۳۸۸).تأثیر بیش فعالی با نقص توجه بر روی خانواده ها نیز کاملاً بارز و مشخص است. والدین تجربه می کنند و احساس عدم کفایت می کنند (آناستوپولوس، گیوورمنت، شلتون، داپال، ۱۹۹۲: سالزادا و همکاران، ۲۰۰۴؛ ماتوس و همکاران، ۲۰۰۹: پرند و همکاران، ۲۰۱۰ ، کوهن و همکاران، ۲۰۱۱، یوسفیا و همکاران، ۲۰۱۱)، بالا رفتن سطح تنش در خانواده (شبر، جانسون، ۱۹۹۲) بالا بودن میزان طلاق و از هم گسیخته روابط خانوادگی در خانواده های کودکان بیش فعال با نقص توجه (جانستون، ۱۹۹۶) منجر می شود.در مطالعه تعامل والدین و فرزند در بین خانواده های کودکان با اختلال بیش فعالی بانقص توجه در ایران نشان داده است که این والدین بیشتر از والدین فرزندان عادی، از شیوه فرزند پروری خود کامه و استبدادی استفاده می کنند (علیزاده و آندریس، ۱۲۰۰۲ یوسفیا و همکاران، ۲۰۱۱) و دارای اعتماد به نفس کمتری هستند، از شیوه تنبیهی بیشتری استفاده می کنند و روابط گرم کمتری با فرزندانشان دارند (علیزاده، اپلکوسیت، کولیج، ۲۰۰۳ به نقل از پر جعلی و همکاران، ۱۳۹۰).بنابراین امروزه با توجه به تحقیقات جدید و راهکار های درمانی اثربخش، مخصوصا تبیین سیب شناسی اختلال بیش فعالی با نقص توجه در سطح رفتار والدین مشخص شد که تعامل بین کودکان دارای این اختلال با والدینشان، موضوع بسیار مهمی است که نباید مورد غفلت پژوهشگران و درمانگران قرار گیرد.از طرفی در حوزه درمان بسیاری از مشکلات رفتاری، درمان رایج و غالب، درمان های دارویی می باشد و از آن جایی که در ایران خانواده هایی که دارای چنین کود کاتی می باشند اصرار زیادی بر کاهش علایم اختلال دارند، ضمن این که به مصرف دارو در دراز مدت به عوارض جانبی داروها اعتقاد ندارند و همین عامل باعث می شود که خانواده ها به صورت خودسر و دلبخواهی مصرف دارو را متوقف نمایند، که این مسئله باعث عدم درمان کامل کودک و همچنین کم توجهی به سایر علت های بروز اختلال به خصوص در زمینه های ارتباطی و روان شناختی در سطح تعاملات خانوادگی می گردد. پس با توجه به عوارض جانبی داروهای محرک و شکایت های خانواده های این کودکان و هم چنین نگرش منفی والدین نسبت به مصرف داروه استفاده از روش های درمانی غیر دارویی نیز حائز اهمیت است (بجورن استاد، مونتگومری، ۲۰۱۰).همچنین با توجه به بروز شیوع بالای این اختلال ها در بین کودکان و گروه مراجعه کنندگان به مراکز درمانی، کمبود نیروی انسانی متخصص و مشکلات جانبی حاصل از این اختلال ها از قبیل افت تحصیلی، اشکال در سازگاری با خانواده و همسالان و پیامد های رفتاری و واکنش های نا مناسب اطرافیان به علت عدم آگاهی که خود زمینه ساز بروز مسایل جدی تر دیگر می شود، لذا اقدامات پیشگیرانه و راهکارهای مناسب در خصوص کمک رسانی به این افراد مورد تأکید و ضرورت قرار می گیرد.بر همین اساس هدف کلی پژوهش حاضر نیز بررسی اثربخشی آموزش مادران بر کاهش مشکلات رفتاری کودکان بیش فعال با نقص توجه است. در این پژوهش کوشش بر آن بوده است با افزایش سطح آگاهی مادران از چگونگی به وجود آمدن این اختلال، از بروز آن ها پیشگیری شود. همچنین از راه آشنا نمودن مادران با شیوه های برخورد مناسب با رفتارهای مطلوب و نامطلوب کودکان، امکان تغییر رفتار آنان در جهت بهبود فراهم گردد.

اهداف پژوهش

تبیین اثربخشی آموزش مادران بر کاهش مشکلات رفتاری کودکان بیش فعال با نقص توجه، با توجه به جنسیت آنان

تعاریف نظری و عملیاتی متغیرها

الف: تعاریف نظری

مشکلات رفتاری ، انواعی از الگوهای رفتاری غیر انطباقی نشان داده شده توسط کودک هستند که با یک معیار اجتماعی و قراردادی و تسبی مغایرت داشته و با چنان فراوانی و شدتی بروز می کنند که بزرگسالان صاحب قدرت و اختیاری که در محیط کودک زندگی می کنند آن را در اوضاع و احوال مذکور بیش از حد لازم کم یا زیاد تشخیص می دهد (راس، ترجمه مهر یار ۱۳۷۶).

بیش فعالی با نقص توجه: اختلال رشدی فراخنای توجه، تکانشگری، با بیش فعالی و نیز رفتارهای قاعده مند است که در آن این کمبودها به طور قابل ملاحظه ای نامتناسب با سن عقلی کودک است، شروع آن در دوران کودکی است، نشانه ها به طور قابل ملاحظه ای تافت و موقعیتی هستند. معمولا در طول زمان مزمن با پایدارند، و نتیجه مستقیم تأخیر شدید زبان، ناشنودیه نابینایی، اوتیسم یا روان پریشی دوران کودکی نیستند (بارکلی، ۱۹۸۸؛ به نقل از کراتوچویل، موریس، ۱۹۹۹، ترجمه نائیتیان و همکاران، ۱۳۸۴).

پرخاشگری: عبارتند از انجام اعمال فیزیکی پرخاشگرانه (مثلا کتک زدن، لگد زدن، گاز گرفتن یا دعوا کردن) یا پرخاشگری غیر کلامی و نمادین مثل: زست تهدیدآمیز، تعقیب یا شکلک درآوردن (گوردون، شرودر، ۲۰۰۳، ترجمه فیروزبخت، ۱۳۸۴).

اضطراب: حالتی عاطفی که هم جنبه روان شناختی و هم جنبه فیزیولوژیک دارد. معمولا حالت هیجانی ناخوشایندی است که با برانگیختگی فیزیولوژیکی و مؤلفه های شناختی تشویش و نگرانی، احساس گناه و انتظار کشیدن فاجعه ای قریب الوقوع همراه است. با ترس که واکنشی هیجانی به یک شیء خاص یا مشخص است فرق دارد (ساراسون، ساراسون، ۲۰۰۵، ترجمه نجاریان، دهقانی، داوودی، ۱۳۹۰).

افسردگی؛ احساس فراگیر غم و اندوه که ممکن است بعد از یک فقدان با رویدادی فشارزا شروع شود، اما مدت ها پس از آن ادامه می یابد. ویژگی مشخصه آن وجود الگوهای تفکر نامناسبی است که هر رویدادی را یک بلا یا مصیبت بزرگ تعبیر می کند (ساراسون، ساراسون ۲۰۰۵، ترجمه نجاریان، دهقانی، داوودی، ۱۳۹۰). رفتار ضد اجتماعی: این طبقه را زمانی می توان به کار برد که کانون توجه بالینی رفتار ضد اجتماعی کودک یا نوجوان است که از اختلال روانی (مانند اختلال سلوک با اختلال کنترل تکانه) ناشی می شود. نمونه آن اعمال متقی و ضد اجتماعی کودکان با نوجوانان است (نه یک الگوی رفتار ضد اجتماعی) (انجمن روان پزشکی آمریکا، ۲۰۰۰).

رفتار ناسازگاری اجتماعی : ناسازگاری اجتماعی تحت عنوان یک مشکل اخلاقی مفهوم سازی شده است. بدین صورت که کودکان ناسازگار دوست ندارند از معیار ها و قوانین پسندیده اجتماعی تبعیت کنند. آنها آگاهی و شناخت نسبت به هنجارهای مدرسه – اجتماع و توقعات را ابراز می کنند و همواره یک الگوی هدفمند برای شکستن قوانین و نقص معیارهای رفتار پسندیده انتخاب می کنند (بری ، ایوبرلین ، بلک مون ، جکسون ، پتری ، داویز ، ۲۰۰۴).

آموزش والدین (مادر): مداخلات آموزشی می باشد که هدف آن کمک به والدین به خصوص مادران جهت مقابله بهتر با مشکلاتی است که در رابطه با کودکانشان دارند و برای اصلاح الگوی تعاملی میان والدین و کودک طرح ریزی شده است (طهماسیان، مهریار، بوالهری، بیرشک، ۱۳۷۶). همچنین در آموزش والدین، به کل خانواده و تأثیر آن بر کودک تأکید می شود، نگرانی هایی که والدین راجع به علل، درمان و پیش آگهی اختلال های فرزندشان داشته اند، چگونگی افزایش تعاملات مثبت با فرزندانشان، شیوه های صحیح فرزندپروری، به کار بردن اصول رفتاری مناسب و شیوه های مناسب تقویت و تشبیه و در طی جلسات آموزش والدین، مورد بحث قرار خواهد گرفت و اطلاعات و حمایت های لازم برای والدین فراهم گردید (محرری و همکاران، ۱۳۸۸).

ب: تعاریف عملیاتی

مشکلات رفتاری: این اختلال ها در پژوهش حاضر از طریق نمره ای که کودک در مقیاس علایم مرضی کودک (هر اختلال دارای خط برش جداگانه ای است) و مقیاس رفتاری راتر فرم والدین (با خط برش ۱۳) کسب می کنند تشخیص داده می شود.

بیش فعالی با نقص توجه: در این پژوهش اختلال بیش فعالی باتقص توجه از طریق مقیاس علایم مرضی کودکان (با خط برش ۹ برای اختلال نقص توجه، خط پرش ۸ برای اختلال بیش فعالی و خط برش ۹ برای اختلال بیش فعالی با نقص توجه) و مقیاس رفتاری راتر فرم والدین مورد اندازه گیری قرار گرفته است.

پرخاشگری در پژوهش حاضر پرخاشگری نمره ای است که با استفاده از زیر مقیاس پرخاشگری مقیاس رفتاری راتر فرم والدین به دست آمده است.

اضطراب: در این پژوهش اضطراب نمره ای است که در نتیجه پاسخگویی به زیر مقیاس اضطراب مقباس رفتاری راتر فرم والدین به دست آمده است.

افسردگی: افسردگی در تحقیق حاضر نمره ای است که با استفاده از زیر مقیاس افسردگی مقیاس رفتاری راثر فرم والدین به دست آمده است.

رفتار ضد اجتماعی: در این پژوهش نمره شخص در این اختلال با استفاده از پاسخگویی به زیر مقیاس رفتار ضد اجتماعی مقیاس رفتاری راتر فرم والدین به دست آمده است.

ناسازگاری اجتماعی: در این تحقیق تاسازگاری اجتماعی نمره ای بود که شخص با پاسخگویی به زیر مقیاس ناسازگاری اجتماعی مقیاس رفتاری راتر قرم والدین به دست آورده است.

آموزش والدین (مادران): در این پژوهش آموزش والدین (مادران) از طریق یک بسته آموزشی که با استفاده از مدل بار کلی تهیه شده مورد بررسی قرار گرفته است. در این مدل برنامه آموزش به مادران در طی ۹ جلسه که در هفته ۲ جلسه ۹۰ دقیقه ای برگزار شد و در هر جلسه موضوعاتی به قرار ذیل مورد بحث و بررسی قرار گرفت و آموزش های لازم به والدین داده شد؛ مروری بر بیش فعالی با تقص توجه، درک ارتباط کودک- والد و اصول کنترل رفتار، ایجاد و افزایش توجه به رفتار کودک، توجه به رفتار مناسب، ایجاد یک نظام ژتونی در خانه، استفاده از جریمه و محروم کردن، گسترش روش محروم کردن به سایر رفتارها، بدرفتاری در ملا عام، کنترل بدرفتاری های آتی کودک (کراتوچویل، موریس، ۱۹۹۹، ترجمه ناثینیان و همکاران، ۱۳۸۴).